قرآن کریم ازمنظرقرآن ناطق درنهج البلاغه
چکیده
ازآنجاکه قرآن کریم یگانه کتاب وحیانی وآسمانی است که ازهرگونه تحریف وکم وزیادی محفوظ بوده وتاقیامت هم محفوظ خواهد بود. به همین جهت رابطه داشتن باقرآن وفهم درست وعمل به آموزه های حیات بخش آن تضمین کنندة سعادت ابدی انسان می باشد.
ازسوی دیگر درآستانة ماه مبارک رمضان قرارداریم، ماهی که ظرف نزول وبهارقرآن است وماهی که دومین شخصیت جهان بشریت یعنی امیرمؤمنان علی علیه السلام دراین ماه به شهادت رسیده است. مقاله که درپی می آید برآن است که جایگاه قرآن کریم را، ازمنظرقرآن ناطق(امام علی علیه السلام) درظرف نزول وبهارقرآن یعنی ماه مبارک رمضان، بامحوریت نهج البلاغه که اخ القرآنش گفته اند، بازخوانی نماید وبه ویژگی هایی قرآن که هرکدام ازآنها نشانة هدایت وکلید سعادت ورستگاری به حساب می آید، اشاراتی داشته باشد، به امید اینکه مورد استفادة دوستداران قرآن وعترت درتمام اوقات به ویژه دراین ماه پربرکت قراربگیرد.
واژگان کلیدی: قرآن، انسان، ماه رمضان، نهج البلاغه، ویژگی های قرآن وعمل به قرآن.
مقدمه
انسان به عنوان گل سرسبد عالم خلقت وموجودي كه طبق آیات متعدد قرآن کریم، زمين وآسمان، شمس وقمر وشب وروز مسخراو ودرخدمت اوقرارداده شده است تا بشرازطريق اين آيات ونشانه هاي عظيم عالم خلقت به خداي خويش پي برده وهرچه بيشتر وبهتراورا بشناسد وراه تكامل وتقرب به اورا پيش گيرد. خداي سبحان باحكمت بالغه ورحمت واسعة خود علاوه براين نشانه هاي بزرگ مبدأ ومعاد شناسي، پيامبران زیادی را برانگيخت وكتاب هاي متعدد آسماني را نازل فرمود تابه عنوان برگزيدگان الهي وآموزه هاي وحياني بشررا راهنما وهدايتگرباشند.
دربين پيامبران فرستاده شده وكتاب هاي فرودآمده ازسوي خداوند، پيامبرمكرم اسلام(ص) كه خاتم پيامبران است ازهمه افضل ودين كه آورده به نام اسلام ناسخ تمام اديان است؛ لذا اين دين، جهان شمول، زمان شمول وانسان شمول مي باشد ويك روزي به دست مهدي موعود (عجل الله تعالي فرجه الشريف) جهاني خواهدشد، وكتابي كه آورده به نام قرآن كه به عنوان مصدراحكام، عقايد واخلاق اسلامي به شمارمي رود، كامل ترين وجامع ترين كتاب هاي آسماني است. ازاين رو، لازم به نظرمي رسد كه هرچه بيشتر ابن كتاب آسماني مورد توجه وبازخواني قراربگيرد، تاضمن شناخت درست ازآن، آموزه هاي حيات بخش قرآن سرلوحة زندگي مسلمانان قراربگيرد، آن زمان است كه زمينة جهاني شدن اسلام وقرآن فراهم خواهد گردید.
ضرورت پرداختن به مباحثي مانند: آشناي هرچه بيشتربا جايگاه رفيع قرآن درنهج البلاغه، شناخت ويژگي ها ونقش محوري قرآن درزندگي دنيوي واخروي انسان، لزوم تمسك وعمل به قرآن، و...، درهرعصروزماني بویژه درایام که مناسبت های مهم دینی ومذهبی درآن اتفاق افتاده است، باتوجه به نكات ذيل آشكارمي شود:
1- تمسک به قرآن واهلبیت(علیهم السلام) عامل نجات ورستگاری: طبق حديث متواترثقلين كه شيعه وسني آن را نقل كرده اند - كه پيامبراكرم(صلي الله عليه وآله) چندين بار ودرمكانها وزمانهاي مختلف فرموده است: «اني تارك فيكم الثقلين كتاب الله وعترتي (اهلبيتي )ماان تمسكتم بهمالن تضلوا وانهمالن يفترقا حتي يرداعليّ الحوض»[1]. همانامن دوگوهرگرانبهارا درميان شما مي گذارم : كتاب خدا واهل بيت خويش را ، هرگاه به اين دوتمسك جوييد گمراه نخواهيد شدواين دوازيكديگرجدا نگرددتاآن هنگام كه دركنارحوض [كوثر]برمن واردشوند - تنها درسايه تمسك به قرآن وعترت است كه انسان مي تواند ازطوفان هاي سهمگين انحراف وگمراهي درامان بماند ومسیرسعادت ورستگاری را بپیماید، مخصوصا باتوجه به كلمه «لن» كه ازنظرادبيات عرب براي نفي ابد مي آيد، يعني كساني كه باقرآن وعترت پيامبراكرم(ص) درارتباط باشند وبه آنها تمسك نمايند، هرگزگمراهي ندارند.
2 – ضرورت توجه وروآوردن به قرآن كريم: طبق روايتي كه ازنبي مكرم اسلام(صلي الله عليه وآله) رسيده است آن حضرت فرمود:« إِذَا الْتَبَسَتْ عَلَيْكُمُ الْأُمُورُ كَقِطَعِ اللَّيْل الْمُظْلِمِ فَعَلَيْكُمْ بِالْقُرْآنِ...، چون فتنه ها همچون پاره هاى شب تار شما را در ميان گرفت، به قرآن رو آوريد[2]».
بركسي مخفي نيست كه قرن بيست ويك قرني است كه وسايل ارتباط جمعي، شبكه هاي ماهواره اي وفضاهاي مجازي ازنظرتوسعه وگستردگي به اوج خودرسيده ودنيارا به دهكده جهاني تبديل نموده است، اين فرايند هرچند ويژگي هاي مثبت زيادي دارد اما با سوء استفاده هاي كه ازاين صنايع وتكنولوژي ها صورت مي گيرد، نقش تخريبي آنها نيز غيرقابل انكار است وازاين طريق زمينه هاي فساد وانحراف، چون پاره هاي شب تارازهرطرف روآورده وچه بسا افراد زیادی كه دراين تاريكي ها به بيراهه رفته ودردرّه هاي هولناك گمراهي سقوط نموده اند ويا درحال سقوطند. بنابراين طبق توصيه هاي پيامبررحمت ومهرباني وطبيب دلسوزبراي درمان دردبشريت- چنانكه اميرمؤمنان (عليه السلام) آن حضرت را به عنوان طبيب كه خود دنبال مريض برود معرفي مي كند:«طَبِيبٌ دَوّارٌبِطِبِّه...[3]» درچنين عصروزماني بايد به قرآن پناه برد ودرپرتو نورقرآن درتاريكي هاي قرن بيست ويك راه تكامل وسعادت را پيمود.
3- قرارگرفتن درماه ذی الحجه الحرام : اگرازماه ذی الحجه که آخرین ماههای سال قمری وظرف اتفاقات مهم وسرنوشت ساز دینی ومذهبی می باشد، به ماه ولایت وامامت تعبیرکنیم سخن گزافی نیست؛ زیرا واقعه تاریخی غدیر که به عنوان بزرگترین عید اسلامی مطرح است، دراین ماه اتفاق افتاد، اعلام کمال دین واتمام نعمت نیزدراین ماه ازسوی خداوند صورت گرفته است . همچنین نزول آیه تطهير: «إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ لِيُذْهِبَ عَنْكُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَيْتِ وَ يُطَهِّرَكُمْ تَطْهِيراً[4]». درشأن اهلبيت عصمت(ع) وآيه ولايت :«إِنَّما وَلِيُّكُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَ هُمْ راكِعُونَ [5]». درشأن امام علی علیه السلام که سندقرآنی دیگربرولایت آن حضرت است، دربيست وچهارم این ماه بوده وهمین طور نزول سوره انسان درشأن ومقام اهلبیت(ع) ازجمله امیرمؤمنان علیه السلام دربيست وپنجم این ماه اتفاق افتاده است[6].
بنابراین می توان گفت درچنین ایامی که اهلبیت(ع) مخصوصا حضرت امیرعلیه السلام، مدال های افتخار وحیانی وآسمانی وسندهای قرآنی برای اثبات مقام والای آن بزرگواران ازسوی خدای سبحان دریافت نموده اند، قدم برداشتن برای شناخت هرچه بیشتروبهتر قرآن ازمنظر قرآن ناطق یعنی امیرالمؤمنین علی علیه السلام، ازاهمیت خاصی برخورداراست .
4 – رابطة ناگسستنی قرآن با امیرالمؤمنین علی علیه السلام: ارتباط عمیقی که بین امام علی علیه السلام وقرآن وجود دارد غیرقابل انکاراست، دلیل این سخن روایتی است که علمای فریقین آن را از پیامبراکرم(ص) نقل نموده اند که فرمود: «عَلِيٌ مَعَ الْقُرْآنِ وَ الْقُرْآنُ مَعَهُ، لَا يَفْتَرِقَانِ حَتَّى يَرِدَا عَلَيَّ الْحَوْضَ، علي (ع)باقرآن است وقرآن باعلي(ع)، از هم جدانمي شوند تاآنگاه كه دركنارحوض[کوثر] به من ملحق شوند[7]». برکسی پوشیده نیست که این تعبیرصریح رسول خدا(ص) ازپیوند ناگسستنی قرآن باعلی علیه السلام خبرمی دهد.
براساس این رابطة تنگاتنگ است که امیرالمؤمنین علیه السلام به عنوان قرآن ناطق مطرح است وآشنای کامل به ابعاد گستردة قرآن وتفسیروتبیین آن دارد چنانکه خودآن حضرت فرمود:« هيچ آيه اي(ازقرآن) نه درشب ونه درروز، نه دربارة آسمان ونه دربارة زمين، نه دربارة دنيا ونه دربارة آخرت ... برآن حضرت [پيامبر(ص)] نازل نشد مگراين كه آن را برمن خواند و به من املاكرد ومن آن را به دست خودنوشتم وتأويل وتفسير، ناسخ ومنسوخ، محكم ومتشابه، خاص وعام آن را واين كه دركجانازل شده وتاروزقيامت شأن نزول آ ن چيست ، همه رابه من آموخت[8]».
باتوجه به اين نكات ازيكسو پیوند محکم قرآن كريم با قرآن ناطق یعنی امیرالمؤمنین علی علیه السلام آشكارمي شود وازسوي ديگرضرورت توجه هرچه بيشترو بهتر به قرآن كريم وآموزه هاي حيات بخش آن، ازطريق رهنمود هاي قرآن ناطق معلوم مي گردد.
1- جايگاه قرآن ازمنظر نهج البلاغه دريك نگاه
درمورد جايگاه وعظمت بي بديل قرآن كريم ونقش آن درخداشناسي وهدايت بشر، امام علي عليه السلام كه قرآن ناطق است درنهج البلاغه بيانات نغز ودلنشيني دارد ازجمله مي فرمايد:
«قرآن نورى است كه خاموشى ندارد، چراغى است كه درخشندگى آن زوال نپذيرد، دريايى است كه ژرفاى آن درك نشود، راهى است كه رونده آن گمراه نگردد، شعله اى است كه نور آن تاريك نشود، جدا كننده حق و باطلى است كه درخشش برهانش خاموش نگردد، بنايى است كه ستون هاى آن خراب نشود، شفا دهنده اى است كه بيمارى هاى وحشت انگيز را بزدايد، قدرتى است كه ياورانش شكست ندارند، و حقّى است كه يارى كنندگانش مغلوب نشوند.
قرآن، معدن ايمان و اصل آن است، چشمه هاى دانش و درياهاى علوم است، سرچشمه عدالت، و نهر جارى دل است، پايه هاى اسلام و ستون هاى محكم آن است، نهرهاى جارى زلال حقيقت، و سرزمين هاى آن است.
دريايى است كه تشنگان آن، آبش را تمام نتوانند كشيد، و چشمه اى است كه آبش كمى ندارد، محل برداشت آبى است كه هرچه از آن برگيرند كاهش نمى يابد، منزلى است كه مسافران راه آن را فراموش نخواهند كرد، و نشان هايى است كه روندگان از آن غفلت نمى كنند، كوهسار زيبايى است كه از آن نمى گذرند.
خدا قرآن را فرو نشاننده عطش علمى دانشمندان، و باران بهارى براى قلب فقيهان، و راه گسترده و وسيع براى صالحان قرار داده است. قرآن دارويى است كه با آن بيمارى وجود ندارد، نورى است كه با آن تاريكى يافت نمي شود، ريسمانى است كه رشته هاى آن محكم، پناهگاهى است كه قلّه آن بلند، و توان و قدرتى است براى آن كه قرآن را برگزيند، محل امنى است براى هر كس كه وارد آن شود، راهنمايى است تا از او پيروى كند، وسيله انجام وظيفه است براى آن كه قرآن را راه و رسم خود قرار دهد، برهانى است بر آن كس كه با آن سخن بگويد، عامل پيروزى است براى آن كس كه با آن استدلال كند، نجات دهنده است براى آن كس كه حافظ آن باشد و به آن عمل كند، و راهبر آن كه آن را به كار گيرد، و نشانه هدايت است براى آن كس كه در او بنگرد، سپر نگهدارنده است براى آن كس كه با آن خود را بپوشاند، و دانش كسى است كه آن را به خاطر بسپارد، و حديث كسى است كه از آن روايت كند، و فرمان كسى است كه با آن قضاوت نمايد[9]».
2 - ويژگي هاي قرآن ازمنظراميرمؤمنان عليه السلام
1 – 2 ) قرآن منبع دانش اولين وآخرين
ازآنجا كه قرآن كتاب هدايت بشروقانون اساسی زندگی انسانها تاروزقيامت است؛ لذا مبيّن همه چيزاست، چنانكه خداي سبحان مي فرمايد:« وَ نَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ، و ما اين كتاب را بر تو نازل كرديم كه بيانگر همه چيزاست[10]». وهمچنين منبع علم اولين وآخرين به شمارمي رود، نبي مكرم اسلام (صلي الله عليه وآله ) فرمود:« من اراد علم الاولين والآخرين فليثوّرالقرآن [11]، كسي كه دانش اولين وآخرين را مي خواهد، قرآن را بخواند[12]. امام علي عليه السلام فرمود:« ... وَ سَلُونِي عَنِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّ فِي الْقُرْآنِ بَيَانَ كُلِّ شَيْءٍ وَ فِيهِ عِلْمُ الْأَوَّلِينَ وَ الْآخِرِينَ، درمورد قرآن ازمن بپرسيد كه بيان هرچيزي وعلم اولين وآخرين درقرآن است[13].
درنهج البلاغه درمورد منبع علم بودن قرآن مي فرمايد: «بدانيد كه درقرآن علم آينده وحديث روزگاران گذشته است، شفا دهندة دردهاي شما وسامان دهندة امورفردي واجتماعي شما است[14]». درجاي ديگرازنهج البلاغه قرآن را چشمه هاي جوشان دانش معرفي نموده چنين مي فرمايد:«(قرآن)چشمه هاي دانش ودرياهاي علوم است ... خداوند قرآن را فرونشاننده عطش علمي دانشمندان وباران بهاري براي قلب فقيهان قرارداده است[15]». همچنين درمورد جامعيت قرآن اميرمؤمنان عليه السلام فرمود:«درقرآن اخبارگذشتگان وآيندگان واحكام مورد نياززندگي تان وجود دارد[16]».
2-2 ) حق گویی قرآن
قرآن کریم علاوه برحق گو بودنش اساساً خودش حق است، ازاین رو، خدای سبحان ازقرآن کریم باعنوان «حق» یاد نموده است:« فَلَمَّا جاءَهُمُ الْحَقُ مِنْ عِنْدِنا قالُوا لَوْ لا أُوتِيَ مِثْلَ ما أُوتِيَ مُوسى...[17]». بنابراین ، كوچكترين شائبة باطل درآن راه ندارد:«لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ...، هيچ گونه باطلى، نه از پيش رو و نه از پشت سر، به سراغ آن(قرآن) نمي آيد...[18]» امیرمؤمنان علیه السلام نیز، ضمن حق معرفی کردن قرآن را كه ياري كنندگان وپيروانش هيچ گاه مغلوب نمي شود[19]. به این ویژگی اي قرآن كريم اشاره نموده چنین مي فرمايد:«كتاب خدا قرآن درميان شما سخنگويي است كه هيچ گاه زبانش ازحق گويي كُند وخسته نمي شود وهمواره گوياست... [20]». آري آن چيزي كه هيچ گاه دچارشکست ونابودي نمي شود حق است هرچند ممكن است چند صباحي درزاويه قرارداده شود.
3- 2 ) شکست ناپذیری قرآن
يكي ديگراز ويژگي هاي بارز قرآن كريم شکست ناپذیری آن است، چنانكه براي اثبات شكست ناپذيري خود درچهارجا، قرآن كريم تحدّي نموده[21] وازمردم خواسته است كه اگردرآسماني بودن آن شك دارند، اجتماع كنند ودست دردست هم داده مثل آن را بياورند حتي اگرمي توانند فقط يك آيه مثل آن را بياورند.
امیرمؤمنان علیه السلام درمورد شكست ناپذيري قرآن كريم چنین مي فرمايد:«كتاب خدا قرآن ...خانه اي است كه ستون هاي آن هرگزفرونمي ريزد وصاحب عزتي است كه يارانش هرگزشكست ندارند[22]». درتعبیردیگرفرمود: «قرآن قدرتي است كه ياورانش شكست ندارند وحقي است كه ياري كنندگانش مغلوب نشوند[23]».
بدیهی است که وقت یاری کنندگان واقعی قرآن شکست ناپذیرباشند خودقرآن به طریق اولی حائزاین صفت خواهدبود. چنانكه خداي سبحان آن را كتاب عزيز وشكست ناپذيرمعرفي مي كند:« ...وَ إِنَّهُ لَكِتَابٌ عَزِيزٌ ، واين كتابى است قطعاً شكست ناپذير[24]».
4- 2 ) قرآن نورآشكار وروشني بخش
حقيقتا يكي ازعمده ترين عوامل هدايت گري قرآن كريم درطول تاريخ پانزده قرني خود نورانيّت ودرخشندگي اين كتاب آسماني بوده ومي باشد كه باتابيدن برقلب هاي مستعد وآماده، آنهارا هدايت نموده وبه حيات طيّبه رهنمون مي سازد. باتوجه به اين نورانيت قرآن است كه اميرمؤمنان عليه السلام مي فرمايد:« قرآن نوري است كه خاموشي ندارد چراغي است كه درخشندگي آن زوال نپذيرد، درياي است كه ژرفاي آن درك نشود، راهي است كه روندة آن گمراه نگردد شعله اي است كه نورآن تاريك نشود[25]». درسخن ديگرنورانيت قرآن را تام وآن را موجب كمال دين معرفي نموده چنين مي فرمايد:« (خداوند) نورانيّت قرآن را تمام، و دين خود را به وسيله آن كامل فرمود[26]».
شايان توجه است كه خداي سبحان نيز قرآن را به عنوان نورآشكارمعرفي نموده چنين مي فرمايد:«... وَ أَنْزَلْنا إِلَيْكُمْ نُوراً مُبِيناً، و نور آشكارى به سوى شما نازل كرديم[27]». ادامه دارد
5- 2 ) جداكنندة حق ازباطل
قرآن كريم ازسوی خدای سبحان فرود آمده است تاضمن هدايت بشر، توان وقدرت تفريق حق وباطل را درآنها شكوفاسازد ودرراه احياي حق وازهاق باطل راهنماي صادق براي انسانها باشد؛ لذا قرآن ناطق اميرمؤمنان عليه السلام درمورد اين ويژگي اي قرآن كريم مي فرمايد: « ...وفرقانا لايخمدبرهانه وتبيانا لاتهدم اركانه ...، (قرآن)جداكنندة حق وباطل است كه درخشش برهانش خاموش نگردد، بنايي است كه ستون هاي آن خراب نشود[28]».
خداي سبحان نيز درچند جاي قرآن، آن را به عنوان «فرقان» يعني جدا كنندة حق ازباطل معرفي مي كند ازجمله مي فرمايد:«تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ لِيَكُونَ لِلْعالَمِينَ نَذِيراً؛ زوال ناپذير و پر بركت است كسى كه قرآن را بر بنده اش نازل كرد تا بيم دهنده جهانيان باشد[29]».
بنابراين براي شناخت حق، بايد انسان ازقرآن كريم ياري بگيرد كه چه معيار وملاك وچه نشانه هاي را براي حق وباطل معرفي مي كند، تا درطول زندگي ودرمسيرپيمودن راه عبوديت وبندگي گرفتارباطل نشود. یکی ازمهم ترین راهکارهای که قرآن کریم برای به دست آوردن قدرت تشخیص حق وباطل فرا روی انسانها قرار داده است، تقوا وپرهیزکاری است که درشناخت وتشخیص حق وباطل نقش کلیدی دارد چنانکه می فرماید:« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقاناً...[30]،اى كسانى كه ايمان آوردهايد! اگر از [مخالفت فرمان] خدا بپرهيزيد، براى شما وسيلهاى جهت جدا ساختن حق از باطل قرارمىدهد؛ [روشنبينى خاصّى كه در پرتو آن، حق را از باطل خواهيد شناخت؛].
6- 2 ) كتاب راهنما وهدايتگر
خدای سبحان بعد از آنکه ازنزول قرآن درماه رمضان خبرمي دهد، ویژگی ای هدایتگری وهادی بودن قرآن برای تمام انسانها را بیان مي فرمايد:«شَهْرُ رَمَضانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدىً لِلنَّاسِ...[31]». امیرمؤمنان علیه السلام که قرآن ناطق است نیز به هدایت گری قرآن اشاره نموده چنین می فرماید:« واعلموا ان هذا القرآن هو الناصح الذي لايغش والهادي الذي لايضل والمحدث الذي لايكذب. وما جالس هذاالقران احد الا قام عنه بزياده او نقصان، زياده في هدي اونقصان من عمي ...، آگاه باشيد! همانا اين قرآن پند دهنده اى است كه نمى فريبد، و هدايت كننده اى است كه گمراه نمى سازد، و سخنگويى است كه هرگز دروغ نمى گويد. كسى با قرآن همنشين نشد مگر آن كه بر او افزود يا از او كاست، در هدايت او افزود و از كور دلى و گمراهي اش كاست[32]».
درسخن دیگرویژگی ای هدایت گری قرآن را این چنین بیان می کند:«إن الله أنزل كتابا هاديا بيّن فيه الخيروالشر، فخذوا نهج الخير تهتدوا واصدفوا عن سمت الشرتقصدوا...، همانا خداوند بزرگ كتابي هدايت گرفرستاد، نيكي وبدي، خيرو شررا آشكارا درآن بيان فرمود. پس را ه نيكي درپيش گيريد كه هدايت شويد وازشروبدي پرهيزكنيد تادرراه راست قرارگيريد[33]».
هرچند كه درهدايتگري اي قرآن كريم هيچ گونه شك وشبهه اي نيست ولي قابليت وظرفيت قابل نيزشرط است، يعني وقت هدايت گري قرآن به منصه ظهورمي رسد كه انسان هدايت شونده عناد ولجاجت ازخود نشان ندهد واطاعت ازقرآن نمايد؛ لذا امام علي عليه السلام مي فرمايد: «قرآن راهنما وهدايتگراست براي كسي كه ازآن پيروي كند[34]».
خداوند متعال نيزدرآيات متعدد، قرآن كريم را به عنوان هدايت وراهنما براي تمام مردم:«هُدىً لِلنَّاسِ[35]» وبراي متقين وپرهيزكاران:« هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [36]» معرفي مي كند. وهمچنين به هادي ورحمت وبشارت بودنش براي مؤمنين:« هُدىً وَ بُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ [37]»، ومسلمانان:«وَ هُدىً وَ رَحْمَةً وَ بُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ [38]» اشاره مي فرمايد.
هدايت گري قرآن بركسي پوشيده نيست درطول قرنهاي متمادي ده ها هزاربلكه صدها هزارانسان درپرتودرخشش وهدايت گري قرآن هدايت ومستبصرشده وازپيروان ومعتقدين به قرآن قرارگرفتند، چه بسا افراد شروري مانند فضيل بن عياض ها درساية هدايت گري قرآن هدايت شدند و ازافراد برجسته و نيكان عالم گرديدند.
7- 2 ) مصدراحكام الهي
ضرورت تعليم وتعلم وهمچنين فهم قرآن ازآنجا معلوم مي شود كه اين كتاب وحياني وآسماني، منبع ومصدراحكام اسلامي وبه صورت كلي قانون اساسي اسلام است، چنانكه نبي مكرم اسلام مي فرمايد:«(قرآن) كتابى است كه در آن همه احكام به تفصيل بيان شده است[39]». حتي براي درك صحت وسقم احاديث وروايات رسيده ازمعصومين عليهم السلام نيز، معيارقرآن كريم است يعني هرروايت وحديثي كه باقرآن مطابقت نداشته باشد تعبير«فهو زخرف» و«فاضربواه علي الحائط» ازمعصومين عليهم السلام رسيده است[40] يعني چنين رواياتي كمترين ارزشي ندارد وآن را بايد دورانداخت.
باتوجه به مصدراحكام بودن قرآن است كه اميرمؤمنان عليه السلام درنهج البلاغه مي فرمايد:« كِتَابَ رَبِّكُمْ فِيكُمْ مُبَيِّناً حَلَالَهُ وَ حَرَامَهُ وَ فَرَائِضَهُ وَ فَضَائِلَهُ وَ نَاسِخَهُ وَ مَنْسُوخَهُ وَ رُخَصَهُ وَ عَزَائِمَهُ وَ خَاصَّهُ وَ عَامَّهُ وَ عِبَرَهُ وَ أَمْثَالَهُ وَ مُرْسَلَهُ وَ مَحْدُودَهُ وَ مُحْكَمَهُ وَ مُتَشَابِهَهُ مُفَسِّراً [جُمَلَهُ] مُجْمَلَهُ وَ مُبَيِّناً غَوَامِضَهُ... ، كتاب پروردگار(قرآن) ميان شماست، كه بيان كننده حلال و حرام، واجب و مستحب، ناسخ و منسوخ، مباح و ممنوع، خاصّ و عام، پندها و مثل ها، مطلق و مقيّد، محكم و متشابه مي باشد، عبارات مجمل خود را تفسير، و نكات پيچيده خود را روشن مى كند، از واجباتى كه پيمان شناسايى آن را گرفت و مستحبّاتى كه آگاهى از آنها لازم نيست.
قسمتى از احكام دينى در قرآن واجب شمرده شد كه ناسخ آن در سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمده،[41] و بعضى از آن، در سنّت پيامبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم واجب شده كه در كتاب خدا ترك آن مجاز بوده است، بعضى از واجبات، وقت محدودى داشته كه در آينده از بين رفته است.[42] محرّمات الهى از هم جدا مى باشند، برخى از آنها، گناهان بزرگ است كه وعده آتش دارد و بعضى كوچك كه وعده بخشش داده است، و برخى از اعمال كه اندكش مقبول و در انجام بيشتر آن[مردم]آزادند[43]».
توضيح: دراين بيان نوراني اميرمؤمنان علي عليه السلام چند نكته بيشترقابل توجه است: 1 – اشاره به روش تفسيرقرآن: يعني بهترين روش اين است كه تفسيرقرآن با قرآن باشد، يعني درتفسير وفهم آياتي كه درك آنها مشكل است بايد ازآيات ديگرقرآن ياري گرفت؛ زيرا به فرمودة امام علي عليه السلام، قرآن «عبارات مجمل خود را تفسير و نكات پيچيده خود را روشن مى كند[44]». درجای دیگرنهج البلاغه نیزبه این نکته اشاره نموده است:« وَ يَنْطِقُ بَعْضُهُ بِبَعْضٍ وَ يَشْهَدُ بَعْضُهُ عَلَى بَعْضٍ، بعضي ازقرآن ازبعضي ديگرسخن مي گويد وبرخي بربرخي ديگرگواهي مي دهد[45]».
2 – ضرورت مراجعه به عترت وياري جستن ازرهنمودهاي آن بزرگواران: براي تفسير وفهم درست قرآن كريم بايد ازراهنمايي هاي اهلبيت عصمت(عليهم السلام) ياري گرفت، درغيراين صورت ممكن است مفسر درورطه اي استنباط نادرست احكام گرفتارشود، چنانكه دراستنباط احكام وتفسيرازسوي كساني كه ازاهلبيت عصمت(ع)فاصله گرفته اند، فراوان چنين اشتباهاتی مشاهده مي شود. زيرا چه بسا احكامي كه درقرآن واجب شمرده شده باشد ولي ناسخ آن درسنت پيامبروعترت آن حضرت آمده باشد، چنانكه اشاره به اين نكته دركلام حضرت اميرعليه السلام مشاهده شد.
درجای دیگرنهج البلاغه درباره منبع احکام بودن قرآن می فرماید:« أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَكْمَلَ بِهِ دِينَهُ وَ قَبَضَ نَبِيَّهُ ص وَ قَدْ فَرَغَ إِلَى الْخَلْقِ مِنْ أَحْكَامِ الْهُدَى بِهِ ...،(خداوند)نورانيّت قرآن را تمام، و دين خود را به وسيله آن كامل فرمود، و پيامبرش را هنگامى از جهان برد كه از تبليغ احكام قرآن فراغت يافته بود[46]».
بزرگترين بيماري درعصرحاضر
بركسي مخفي نيست كه بزرگترين وبدترين درد امروزبشر نا امني وجنگ وخون ريزي است كه پيامد هاي منفي فراواني را نيز به دنبال دارد. عمده ترين بلكه يگانه عامل اين درد بشر، بيماري اي نفاق است. نفاق يعني اينكه بشرجوري فكربكند وجوري ديگرحرف بزند، يعني فاصله ميان دل وزبان، ظاهروباطن، گفتار ورفتار. شايد درهيچ عصروزماني اين مقدارمفاهيم مقدس بشري استعمال نشده است كه امروزه ازآن استفاده مي كنند. دركدام عصروزمان اين قدرازاخلاق وصلح وامنيت وآزادي ومساوات وبرادري وبرابري وانسانيت وحقوق بشر دم زدند ودركدام عصربه اندازة زمان ما اين مفاهيم زيبا ومقدس را ملعبه قراردادند[47]؟.
باادعاي دفاع ازحقوق بشر، تأمين امنيت، مبارزه باتروريسم، مبارزه باموادمخدر، برقراري دمكراسي و... ازآن سردنياحركت كرده درنقاط استراتژيك منطقه وجهان مستقرمي شوند، اما برآيند عمل شان چيزي ديگررا نشان مي دهد، نه تنها درمناطق كه مدعيان وشعاردهندگان مفاهيم ارزشي مستقرمي شوند، وضعيت امنيت بهبود پيدا نمي كند بلكه ناامني تشديد مي گردد وگروه هاي مختلف قومي، مذهبي، حزبي و... بيشتر به جان هم مي افتند، تروريست ها فعاليت شان منسجم تر وبيشترمي شود وكشت مواد مخدر افزايش چند برابري پيدامي كند و... آيا اين نفاق وفاصلة ادعا وعمل نيست؟!.
بديهي است تا منشأدرد باشد امكان ندارد درد ريشه كن شود وآيا بشركه اين همه درصنعت وتكنولوژي رشد كرده وازجمله قله هاي مرتفع صنعت داروسازي را فتح نموده اند، توانسته است كه براي درمان بيماري خطرناك نفاق داروي بسازد وقرص وآمپولي را راهي بازار نمايد كه اين بيماري را ريشه كن سازد؟ امكان ندارد؛ زيرا ازشناخت روح وقلب انسان بلكه به طوركلي ازشناخت انسان عاجزاست چگونه مي تواند چنين داروي را بسازد، پس درمان اين بيماري مهلك چيست؟
8- 2 ) داروي بزرگ ترين بيماريها
قرآن ناطق اميرمؤمنان(عليه السلام) داروي اين مرض خطرناك را بيان نموده است آنجا كه مي فرمايد:«آگاه باشيد كسى با داشتن قرآن، نيازى ندارد و بدون قرآن بى نياز نخواهد بود. پس درمان خود را از قرآن بخواهيد، و در سختى ها از قرآن يارى بطلبيد، كه در قرآن درمان بزرگ ترين بيمارى ها يعنى كفر و نفاق و سركشى و گمراهى است، پس به وسيله قرآن خواسته هاى خود را از خدا بخواهيد، و با دوستى قرآن به خدا روى آوريد [48]».
نيزآن حضرت فرمود:« ازقرآن بخواهيد تاسخن گويد كه هرگزسخن نمي گويد اما من شما را ازمعارف آن خبرمي دهم، بدانيد كه درقرآن علم آينده وحديث روزگاران گذشته است، شفا دهندة دردهاي شما وسامان دهندة امورفردي واجتماعي شما است[49]». همچنين درمورد شفابخش بودن قرآن فرمود «... ازنورآن(قرآن) شفا وبهبودي خواهيد كه شفاي سينه هاي بيماراست[50]».
درسخن دیگر امام علی علیه السلام قرآن را داروی شفابخشی معرفی می کند که دردهای صعب العلاج را ریشه کن ونابود می سازد چنانکه فرمود:« (قرآن) شفادهنده اي است كه بيماري هاي وحشت انگيزرا مي زدايد[51]». چنانكه اشاره شد بيماري وحشت انگيزترومخرب ترازنفاق نيست، پس درمان اين بيماري را بايد ازقرآن اخذكرد.
خداوند متعال نيز درقرآن كريم اين كتاب باعظمت آسماني را درچندين جا با وصف «شفاء» توصيف ومعرفي مي كند[52] ازجمله مي فرمايد:« وَ نُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَ رَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ ...؛ و از قرآن، آنچه شفا و رحمت است براى مؤمنان، نازل مى كنيم[53]».
9- 2 ) بهاردلهاي آماده
درچند جاي نهج البلاغه اميرمؤمنان عليه السلام ازقرآن به عنوان بهاردلها(ربیع القلوب) ياد مي كند اين تعبيرشايان توجه ودقت است؛ ازاين جهت كه بي شك بهارنماد طراوت وشادابي، شكوفايي وزيباي هرچیزی ومنشأآثار وفواید فراوانی می باشد. بنابراين همان طوري كه بهارطبيعت وقت محقق مي شود كه سرماي طاقت فرساي زمستان وبي رمقي وعدم حيات زمين سپري شود وچهرة عبوس وگرفتة درختان و... عوض گردد، همچنين بهاردلها وقت محقق مي شود كه آلودگي ها وسرماي آزاردهندة صفات رذيله مانند: نفاق ، كبر، حسد، عجب، حرص،دروغ و... ازسرزمين دلها رخت بربندند تا گلهاي زيباي ايمان وتواضع وخيرخواهي وعدالت طلبي و... شكوفاشوند وگلهاي زيباي معارف ديني درسرزمين دلها جوانه زده وبوستان سرسبزوزيباي ازگلهاي رنگارنگ را به وجود بياورند.
بنابه فرمايش اميرمؤمنان عليه السلام قرآن كريم است كه به قلب ودل انسان حيات وزندگي بخشيده[54] وآن را بهاري مي كند؛ زیرا همان نقشی را که باران های فصل بهار دررویش، سرسبزی وشکوفایی گل وگیاه وسنبل ودرختان ایفامی کنند، آموزه های حیات بخش قرآن کریم بیش ازآن دراحیا وبهاری ساختن قلب های آماده اثرگذارخواهدبود وشکوفایي وطراوت را به ارمغان خواهد آورد. لذا امام علي علیه السلام می فرماید:
«قرآن را بياموزيد كه بهترين گفتاراست وآن را نيك بفهميد كه بهاردلهاست... وقرآن را نيكوتلاوت كنيد كه سود بخش ترين داستانهاست[55]». درجای دیگرنهج البلاغه نیزبه این نکته اشاره نموده چنین می فرماید:«خداوند قرآن را فرونشاننده عطش علمي دانشمندان وباران بهاري براي قلب فقيهان قرارداده است[56]».
10- 2 ) بهترين وسيلة تقرب به خدا
براي تقرب به خداي سبحان بايد ازوسيله هاي كه موجب قرب انسان به خدا مي شود استفاده كرد چنانكه قرآن كريم نيز مي فرمايد:« وَ ابْتَغُوا إِلَيْهِ الْوَسِيلَةَ و وسيله اى براى تقرب به او بجوئيد[57]». درروايات معصومين عليهم السلام وسيله دراين آيه به امام(ع) تفسيرشده است[58]. ولي مي توان گفت يكي ازوسيله هاي قرب الي الله قرآن است؛ زيرا علاوه براين كه بين قرآن واهل بيت عصمت جداي وفاصله اي نيست، اميرمؤمنان عليه السلام قرآن كريم را بهترين وسيله تقرب به خدا بيان نموده چنين مي فرمايد:« پس به وسيله قرآن خواسته هاى خود را از خدا بخواهيد، و با دوستى قرآن به خدا روى آوريد ...؛ زيرا وسيله اى براى تقرّب بندگان به خدا، بهتر از قرآن وجود ندارد[59]».
11 – 2 ) جاودانگي قرآن
باتوجه به خاتميت دين حيات بخش اسلام وكمال وجامعيت آن، قرآن كه اساس، ريشه ومصدراحكام اين دين به حساب مي آيد نيز، داراي كمال وجاودانگي است. به همين جهت قرآن كريم براي زمان خاص، مكان خاص وقوم خاصي نيست بلكه فرا زماني، فرامكاني وفراقومي وقانون اساسي بشرتا قيامت مي باشد، چنانكه حضرت ثامن الحجج امام رضا عليه السلام به اين مطلب اشاره نموده ودرپاسخ شخصي كه سؤال كرد: چرا قرآن هميشه تازگي دارد وبامرورزمان كهنه وقديمي نمي شود؟ فرمود:« زيرا خداوند آن را براي تمام زمانها وهمة مردم قرارداده ومنحصربه يك زمان نيست، بنابراين قرآن درهرزماني جديد وتاقيامت براي هرگروهي تازگي دارد[60]».
اميرمؤمنان علي عليه السلام نيز درجاهاي متعدد نهج البلاغه به اين ويژگي مهم قرآن كريم اشاره نموده است ازجمله مي فرمايد:« قرآن نوري است كه خاموشي ندارد، چراغي است كه درخشندگي آن زوال نپذيرد... بنايي است كه ستون هاي آن خراب نشود...[61]». وهمچنين فرمود:« بر شما باد عمل كردن به قرآن كه ...تكرار و شنيدن پياپى آيات، كهنه اش نمى سازد، و گوش از شنيدن آن خسته نمى شود[62]».
12 – 2 ) شفاعت گري درقيامت
يكي ازويژگي هاي بارزقرآن كريم شفاعت گري آن درقيامت است اين مطلب درروايات متعدد ازمعصومين عليهم السلام نقل شده است. نكتة شايان توجه اينجاست كه هرگاه ازقرآن با وصف «شافع»(شفاعت كننده) ياد شده است همراه با واژة «مشفع» آورده شده است يعني قرآن شفاعت كنندة است كه شفاعتش مورد قبول واقع مي شود وامكان ردش نيست. چنانكه قرآن ناطق اميرمؤمنان عليه السلام مي فرمايد:« واعلموا أنه شافع مشفع ...، بدانيد(وآگاه باشيد)، كه شفاعت قرآن پذيرفته، و سخنش تصديق مي گردد، آن كس كه در قيامت، قرآن شفاعتش كند بخشوده مي شود، و آن كس كه قرآن از او شكايت كند محكوم است[63]».
3 ) ضرورت عمل به قرآن
آنچه درزندگي دنيوي واخروي انسان سود مند است ومنشأآثارقرارمي گيرد عمل است، ازاين روصدهابارکلمه عمل ومشتقات آن درقرآن کریم به کاررفته است، بطورجد مي توان گفت: اساسا نزول قرآن براي عمل كردن به آن است نه فقط تلاوت وقرائت آن، باتوجه به اهمیت عمل به قرآن است که اميرمؤمنان عليه السلام مي فرمايد:
«بر شما باد عمل كردن به قرآن، كه ريسمان محكم الهى، و نور آشكار و درمانى سودمند است، كه تشنگى را فرونشاند، نگهدارنده كسى است كه به آن تمسّك جويد و نجات دهنده آن كس است كه به آن چنگ آويزد... كسى كه با قرآن سخن بگويد راست گفته و هر كس بدان عمل كند پيشتاز است[64]». نيزآن حضرت فرمود:« به ريسمان قرآن چنگ زن وازآن نصيحت پذير، حلالش را حلال وحرامش را حرام بشمار[65]».
روشن است كه چنگ زدن وتمسك به قرآن وقت مفهوم ومعني پيدا مي كند كه به آن عمل شود.
همچنين باتوجه به ضرورت عمل به قرآن است كه حضرت امير(ع) درآخرين لحظات زندگي خود درحالي كه بافرقي شكافته دربسترشهادت قرارداشت درضمن بيان حكمت هاي جاودانه وراهگشا فرمود:«الله الله في القرآن لايسبقكم باالعمل به غيركم، خدا را! خدا را! در باره قرآن، مبادا ديگران در عمل كردن به دستوراتش از شما پيشى گيرند[66]».
چنانكه مشاهده مي شود تأكيد حضرت اميرعليه السلام روي عمل به قرآن است نه فقط خواندن وتلاوت آن. درفرمايش ديگري كه ازآن حضرت درنهج البلاغه نقل شده است مي فرمايد:« نيزآن حضرت فرمود:« خداوند پيمان عمل كردن به قرآن را از بندگان گرفته، و آنان را در گرو دستوراتش قرار داده است[67]».
1 – 3 ) ره آورد عمل به قرآن
قرآن به عنوان كامل ترين وبهترين كتاب هاي آسماني قانون اساسي زندگي بشراست ودرقانون گذاري ودستورات حيات بخش خود نيازهاي روحي وجسمي انسان را لحاظ نموده است، ازاين رو عمل به قرآن علاوه برتبديل جامعة بشري به مدينة فاضله، سعادت مندي وترفيع مقام اخروي عمل كنندگان به آن را نيزتضمين مي كند چنانكه امام صادق عليه السلام فرمود:«كسي كه حافظ قرآن وعامل به احكام آن باشد، [درقيامت]باسفيران بزرگوارنيكوكاراست[68]».
2 – 3 ) عمل به قرآن معيار انسان شناسي
تمسك عملي به قرآن وبه كاربستن دستورات آن چنان داراي نقش فوق العاده است كه به عنوان ملاك ومعيارتشخيص انسانها معرفي شده است چنانكه امام حسن مجتبي عليه السلام فرمود:«از كتابهاى آسمانى جز قرآن، بقيه تحريف شده و از ميان رفته اند، پس آن را راهبر خود قرار دهيد و تنها اوست كه شما را به راه درست مى برد. بهترين مردم كسى است كه به احكام قرآن عمل كند، اگر چه آياتش را از بر ننمايد و بدترين مردم كسى است كه: به قرآن عمل نكند، اگر چه آياتش را بخواند[69]». چنانكه مشاهده مي شود دراين فرمايش امام مجتبي عليه السلام انگشت تأكيد به سوي عمل به قرآن نشانه مي رود. پدربزرگوارش اميرمؤمنان عليه السلام نيز برعمل به قرآن تأكيد نموده چنين مي فرمايد:« در روز قيامت ندا دهنده اى بانگ مى زند:«آگاه باشيد امروز هر كس گرفتار بذرى است كه كاشته و عملى است كه انجام داده، جز اعمال منطبق با قرآن» پس شما در شمار عمل كنندگان به قرآن باشيد، از قرآن پيروى كنيد، با قرآن خدا را بشناسيد...[70]».
نتيجه
ازآنچه گفته آمد مي توان به طورخلاصه نتايج ذيل را به دست آورد:
1 – باتوجه به حديث متواترثقلين وبسياري ازاحاديث ديگرشبيه به همين مضمون، ضرورت توجه وارتباط هرچه بيشتر وبهتربا قرآن كريم روشن مي شود. به طورقطع ارتباط هرچه بيشترانسان باقرآن زمينه ساز شناخت ويژگي هاي آن مي شود وبدين صورت مقدمه عمل به قرآن كه داراي نقش كليدي درزندگي مادي ومعنوي انسان است فراهم خواهد شد.
2 - قرآن كريم ريسمان محكم الهي دربين بندگان است كه هركس به آن چنگ زند اورا به جواررحمت واسعة حق تعالي سوق خواهد داد وچنگ زدن به قرآن هم وقت مفهوم پيدا مي كند كه به آموزه هاي نجات بخش قرآن عمل شود وزندگي فردي واجتماعي، مادي ومعنوي انسان رنگ قرآني به خود بگيرد.
3 - عمل به قرآن نه تنها يك تكليف و وظيفه است بلكه پيماني است كه خداي سبحان ازبندگان خود گرفته است. بنابراين كوتاهي درعمل به قرآن نه تنها انجام تكليف و وظيفه نشده است بلكه يك نوع پيمان شكني نيز محسوب مي شود.
فهرست منابع
1. قرآن كريم، ترجمة آيت الله مكارم شيرازي .
2. ابن حجرالهيثمي المكي ، احمد ،الصواعق المحرقه في الرد علي اهل البدع والزندقه ،بيروت ،دارالكتب العلميه ،1403.
3. ارشاد القلوب، حسن بن محمد ديلمي(م 841 ق)، ترجمة: علي سلگي نهاوندي، قم، ناصر، [بي تا].
4. الأمالي(للصدوق) محمد بن علي ابن بابويه(م381 ق )، تهران، كتابچي، 1376 ش .
5. الامالي(للطوسي) محمدبن حسن طوسي،(شيخ طوسي)(م460 ق)، محقق ومصحح: مؤسسه البعثه، قم، دارالثقافه، 1414 ق .
6. تفسيرالقمي، علي بن ابراهيم قمي، محقق ومصحح: طيب موسوي جزائري، قم، دارالكتاب، 1404ق .
7. حاشيه الوافي(للبهبهاني)، محمدباقروحيدبهبهاني، قم، مؤسسة العلامة المجدد الوحيد البهبهاني،1426ق.
8. شرح نهج البلاغه، عبد الحميدبن هبه الله، ابن ابي الحديد، محقق ومصحح: ابراهيم، محمد ابوالفضل، قم، مكتبه آيه الله المرعشي النجفي، 1404 ق .
9. صحيح مسلم ، مسلم بن الحجاج القشيري النيسابوري ، تحقيق احمد زهوه واحمد عنايه ، دارالكتاب العربي ، بيروت ، 1425 ق .
10. عيون اخبارالرضا عليه السلام، محمدبن علي ابن بابويه(م 381 ق)، ترجمة: محمدتقي آقانجفي، تهران انتشارات علميه اسلاميه، [بي تا].
11. کنزالعمال فی سنن الاقوال والافعال، علی المتقی بن حسام الدین الهندی(م975ه)، مصحح: الشیخ صفوه السقا، بیروت مؤسسه الرساله، 1413 ه- 1993م .
12. الكافي(ط- الاسلاميه)، محمدبن يعقوب كليني(م 329 ق )، تحقيق وتصحيح: علي اكبرغفاري ومحمد آخوندي، تهران، دارالكتب الاسلاميه، 1407 ق .
13. كتاب سليم بن قيس الهلالي، سليم بن قيس هلالي(م 76 ق )، تحقيق وتصحيح: محمد انصاري زنجاني خوئيني، قم، الهادي، 1405 ق .
14. لسان العرب، محمدبن مكرم ابن منظور(م 711 ق)، تحقيق وتصحيح: جمال الدين ميردامادي، بيروت، دارالفكرللطباعه والنشر والتوزيع- دارصادر، 1414 ق .
15. مجموعه آثاراستاد شهيدمطهري، مرتضي مطهري، تهران وقم، صدرا، 1388 ش .
16. معاني الاخبار، محمدبن علي ابن بابويه(م 381 ق )، محقق ومصحح: علي اكبرغفاري، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم، 1403 ق .
17. نهج البلاغه، كلمات علي بن ابي طالب(ع)، ترجمه محمد دشتي، قم انتشارات پارسيان، 1383 .
18. ينابيع الموده ، سليمان بن ابراهيم القندوزي الحنفي ، منشورا ت المؤسسه الاعلمي لمطبوعات ، بيروت ، ط اول ، 1418 ق .
[1] - صحيح مسلم ، كتاب فضايل صحابه ، ص 1008 . الصواعق المحرقه ، ص 230 . ينابيع الموده ، ج 1 ، ص 99 – 106 .
[2] - ارشاد القلوب، ترجمه سلگي ، ج1 ، ص 206 .
[3] - نهج البلاغه، خطبه 108 .
[4] - احزاب/ 33 .
[5] ‾ مايده/ 55
[6] - مفاتیح الجنان، اعمال ماه ذی الحجه.
[7] - الأمالي (للطوسي)، مجلس شانزدهم ، ص 460 . الصواعق المحرقه ، ابن حجرهيتمي ، ص 124 .
[8] - ميزان الحكمه ، ج 1 ، ص 273 .
[9] - نهج البلاغه، خطبه 198 .
[10] - نحل/ 89 .
[11] - تثويرالقرآن قرائته ومفاتشه العلماء به في تفسيره ومعانيه، وقيل لينقّرعنه ويفكّرفي معانيه وتفسيره وقرائته. لسان العرب، ج 4 ، ص 110 .
[12] - كنزالعمال، ج1، ص 548 ، ح 2454 .
[13] - كتاب سليم بن قيس الهلالي ؛ ج2 ؛ ص942 .
[14] - نهج البلاغه، خطبه 158 .
[15] - همان، خطبة 198 .
[16] - همان، حكمت 313 .
[17] - قصص/ 48.
[18] - فصلت/ 42 .
[19] - همان، خطبه 198 .
[20] - نهج البلاغه، خطبه 198 .
[21] - بقره/ 23 . إسرا/ 88 . هود/ 13 . طور/ 33- 34 .
[22] - نهج البلاغه، خطبه 133 .
[23] - همان، خطبه 198 .
[24] - فصلت/ 41 .
[25] - همان، خطبة 198 .
[26] - همان، خطبه 183.
[27] - نساء/ 174 .
[28] - نهج البلاغه، خطبه 198 .
[29] - فرقان/ 1 .
[30] - انفال / 29 .
[31] - بقره/ 185 .
[32] - نهج البلاغه، خطبه 176 .
[33] - نهج البلاغه، خطبه 168 .
[34] - همان، خطبة 198 .
[35] - بقره/ 185 . آل عمران/ 4 .
[36] - بقره/ 2 .
[37] - بقره/ 97 .
[38] - نحل/ 899 .
[39] - ارشادالقلوب، ترجمة سلگي ، ج1، ص 207 .
[40] - حاشيه الوافي ( للبهبهاني)، ص 326 .
[41] ( 2). مانند آيه 15 سوره نساء:« فَأَمْسِكُوهُنَّ فِي الْبُيُوتِ حَتَّى يَتَوَفَّاهُنَّ الْمَوْتُ» زنان بد كاره را در خانه ها زندانى كنيد تا بميرند. اين حكم برداشته شده، و طلاق و رجم جاى آن را گرفته است. نهج البلاغه، ترجمه دشتي، ضمن خطبه اول، پاورقي.
[42] ( 3). مانند دستور نماز خواندن به طرف بيت المقدّس كه موقّتى بود و با آيه 144 بقره حكم آن بر داشته شده و نماز به سوى كعبه واجب گرديد« فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ». همان .
[43] - نهج البلاغه، خطبه 1 .
[44] - همان.
[45] - همان، خطبه 134 .
[46] - نهج البلاغه، خطبه 183 .
[47] - مجموعه آثار استادشهيد مطهري، ج 21 ، ص 459 .
[48] - نهج البلاغه، خطبه 156.
[49] - همان، خطبه 158 .
[50] - نهج البلاغه، خطبه 110 .
[51] - همان، خطبة 198 .
[52] - فصلت/ 44 . يونس/ 57 .
[53] - إسراء/ 82 .
[54] - شرح نهج البلاغه لابن ابي الحديد، ج 10 ، ص 22 .
[55] - نهج البلاغه، خطبه 110 .
[56] - نهج البلاغه، خطبة 198 .
[57] - مايده/ 35 .
[58] - تفسيرالقمي، ج 1، ص 168 .
[59] - همان، خطبه 156 .
[60] - الامالي(للطوسي)مجلس 24 ، ص 580 .
[61] - همان، خطبه 198.
[62] - همان، خطبه 156 .
[63] - نهج البلاغ، خطبه 176 .
[64] - نهج البلاغه، خطبه 156 .
[65] - نهج البلاغه، نامه 69 .
[66] - همان، نامه 47 .
[67] - نهج البلاغه، خطبه 183 .
[68] - الكافي ج2 ،ص 603 .
[69] - ارشاد القلوب، ترجمة سلگي ، ج 1 ، ص 205 .
[70] - نهج البلاغ، خطبه 176 .
دراین صفحه از فضای گسترده ای مجازی مقالات پژوهشی این جانب که بعضی از آنها در مجلات ونشریه ها وکتابهای مجموعه مقالات برتر چاپ شده اند وهمچنین مطالب فرهنگی تحلیلی که درنشریه اجتماعی فرهنگی ادبی«قلم » درچندین شماره به نشر رسیده اند ، روی میز مطالعه بازدیدکنندگان عزیز قرار می گیرد امید است که برای شما دوستان گرامی قابل استفاده باشد.