بسم الله الرحمن الرحیم
اَلسَّلامُ عَلَیکَ یَا اَبَاجَعفَر یَا مُحَمَّدَبنَ عَلِی اَیُّهَا البَاقِرُ یَابنَ رَسُولِ اللهِ
یَا وَجِیهًا عِندَاللهِ اِشفَع لَنَا عِندَاللهِ
هفتم ماه ذی حجه الحرام سالروز شهادت مظلومانه پنجمین اخترتابناک آسمان امامت و ولایت حضرت باقرالعلوم امام محمدبن علی بن الحسین علیهم السلام تسلیت و تعزیت باد
نگاهی به زندگی و سیره ای امام باقر علیه السلام
1 ) حسب و نسب
امام باقرعلیه السلام پدر بزرگوارش امام سید الساجدین زین العابدین علی بن الحسین علیهماالسلام و مادر مکرمه اش فاطمه دختر امام حسن مجتبی علیه السلام است و به قول مشهور در اول رجب سال 57 هجری متولد شد . امام صادق علیه السلام در باره ای عظمت جده اش مادر امام باقر علیه السلام فرمودند :« كَانَتْ صِدِّيقَةً لَمْ تُدْرَكْ فِي آلِ الْحَسَنِ امْرَأَةٌ مِثْلُهَا ، راستگویی بود که مثل آن در بین فرزندان امام حسن مجتبی علیه السلام دیده نشده است »(الکافی ، ج1 ، ص469 ). از این رو این امام بزرگوار وهمچنین امامان بعد از او از نسل امام حسن و امام حسین علیهماالسلام هردو می باشند.
2 ) القاب امام باقر علیه السلام
امام محمدبن علی علیهماالسلام افزون بر القاب « شاکر» ، « هادی » و... به طور عمده به لقب « باقر» شهرت یافته است که این خود یک فضیلت بزرگ برای آن حضرت به شمار می رود ؛ زیرا باقر به معنای شکافنده است ، باقر العلوم یعنی شکافنده دانشها وعلوم. چنانکه جابربن یزید جعفی در توضیح واژه « باقر» می گوید : لانه بقر العلم بقرا ای شقه و اظهره اظهارا ، به آن حضرت باقر گفته شده زیرا علم را شکافت و رموز و دقایق آن را روشن ساخت . علل الشرایع ، ج1 ، ص 233. این لقب را رسول خدا صلی الله علیه و آله به آن حضرت داده است ؛ چنانکه به جابربن عبدالله انصاری فرمود: تو بعداز من چندان زنده می مانی که شخصی از فرزندان مرا که اسمش محمد است و به تأکید علم را می شکافد درک می کنی و سلام مرا به او برسان ، و جابر هم تا زمان حضرت امام باقر علیه السلام زنده بود و سلام رسول خدا صلی الله علیه وآله را به آن حضرت رساند.
جالب است که در ملاقاتی که میان زیدبن علی(برادر امام باقر علیه السلام ) و هشام صورت گرفت ، هشام با کینه ودشمنی که نسبت به امام باقرعلیه السلام داشت ، آن حضرت را که باقر لقب داشت ، ازباب تحقیر و استهزا « بقره » نامید. زید که از برخورد بی ادبانه و کینه توزانه ای او ناراحت شده بود گفت : رسول خدا صلی الله علیه وآله اورا باقر نامید ولی تو او را بقره می نامی ، اختلاف تو با رسول خدا صلی الله علیه وآله بسیار است ، در آخرت نیز با آن حضرت مخالفت می کنی همچنانی که در دنیا مخالفت کردی ، آن زمان او داخل بهشت می شود و تو داخل آتش خواهی شد. شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج7 ، ص 132.
3 ) موقعیت علمی آن حضرت
همان طور که پیامبراکرم صلی الله علیه وآله به پنجمین وصی و جانشین خود لقب باقر العلوم یعنی شکافنده دانشها را داده بود ، امام باقر علیه السلام در عمل هم نشان داد که اقیانوس بی کران علم و شکافنده ای دانش هاست . و از نظر علمی آن چنان از عظمت بالا برخوردار بود که همواره محضر او از دوستداران علم و دانش از تمامی بلاد و سرزمینهای اسلامی پر بود و در میان مراجعه کنندگان ، آن چنان خضوعی نسبت به شخصیت علمی آن حضرت به چشم می خورد که عبد الله بن عطای مکی می گفت :« علما را درمحضر هیچکس کوچکتر از آنها در محضر ابوجعفر( امام باقر علیه السلام) ندیدم. حکم بن عیینه با تمام عظمت علمی اش در میان مردم ، دربرابر آن حضرت مانند دانش آموزی در مقابل معلم خود به نظر می رسید». کشف الغمه ، ج2 ، ص 117 .
خلاصه این که عظمت علمی امام باقر علیه السلام ، باقر علم النبیین ، بزرگ تر از آن است که کسی بتواند آن را بیان کند و آن طوری که شایسته است به تصویر بکشد. امام باقرعلیه السلام از فرصت پیش آمده در جامعه ای اسلامی آن روز که بنی امیه و بنی عباس هرکدام در صدد تصاحب و تحکیم قدرت بودند ، کمال استفاده را بردند و دست به یک جهاد علمی و فرهنگی بزرگ و جهل زدایی زد و با قدرت علمی به مبارزه جهل و نادانی و کج فهمی ها رفت ؛ زیرا آن حضرت به خوبی می دانست که بدترین دشمن انسان و انسانیت و دین و شریعت ، جهل و نادانی و کج فهمی های دینی است. لذا در زمینه های مختلف از علوم عقلی گرفته تا نقلی و از عقاید و کلام تفسیر گرفته تا فقه و اخلاق و طبیعیات و... از آن حضرت روایت نقل شده است و بهترین آموزه های انسان ساز را از خود به یاد گار گذاشته است ؛ از این رو گفته و مشهور شده است که : لم يظهر من ولد الحسن و الحسين عليهما السّلام من العلوم ما ظهر منه عليه السّلام من التفسير و الكلام و الفتيا و الأحكام و الحلال و الحرام؛ از فرزندان امام حسن و امام حسین علیهما السلام آنچه در زمینه ای تفسیر ، کلام ، فتوا ، و احکام حلال و حرام از آن حضرت صادر شده ، از کسی صادر نشده است. سفينة البحار، ج2، ص 350 .
4 ) تأکید و ترغیب بر اهل بیت محوری
یکی ازسیره ای عملی مهم امام باقر علیه السلام به عنوان امام و حجت برحق الهی و هدایتگر جامعه به سمت کمال وانسانیت و خوشبختی و سعادت ، توجه دادن مردم به اهل بیت رسول خدا صلی الله علیه وآله بود ، و همچنین بر فراگیری علوم و معارف از طریق آن بزرگواران که باب علم خدا هستند ، دعوت می کرد و حدیث درست را تنها در نزد آنان می دانست. چنانکه به سلمه بن کهیل و حکم بن عیینه فرمود :« شَرِّقَا وَ غَرِّبَا فَلَا تَجِدَانِ عِلْماً صَحِيحاً إِلَّا شَيْئاً خَرَجَ مِنْ عِنْدِنَا أَهْلَ الْبَيْتِ ، به شرق و غرب عالم بروید جز علم ما علم صحیحی نمی یابید ». کافی ، ج1 ، ص 399.
در روایت دیگری که از آن حضرت نقل شده است فرمود:« مردم هرکجا که می خواهند، بروند ، به خدا قسم این امر( حقیقت وسعادت ) جز در این جا یافت نمی شود ( و با دست اشاره به خانه خود کرد). همان . همچنین فرمود :« مردم ! کجا می روید و به کجا برده می شوید ؟ شما در آغاز به وسیله ما اهل بیت هدایت شدید و سر انجام کار شما نیز با ما پایان می پذیرد ». همان ، ص 478.
دعوت امام باقرعلیه السلام مردم را به فراگیری علوم و معارف از اهل بیت علیهم السلام و پیروی از آنها ، به این جهت است که آن بزرگواران راهنمایان انسانها به سوی بهشت و سعادت اند . چنانکه در روایتی فرمود :« آل محمد أبواب الله و سبله ، و الدعاة إلى الجنة، و القادة إليها ... ، فرزندان رسول خدا صلی الله علیه وآله درهای علوم الهی و راه رسیدن به رضای او و دعوت کنندگان به بهشت و سوق دهندگان مردم به آنجا هستند ».البرهان ، ج1 ، ص 409 .
5 ) مبارزه با انحرافات وفرقه های منحرف
یکی از سیره ای عملی امام باقر علیه السلام مبارزه با انحرافات دینی و اخلاقی و اسرائیلیات وهمچنین گروه ها و فرقه های ضاله مانند مرجئه ، غلات ، خوارج و... بود. مرجئه که یک تفکر انحرافی بود و ایمان حقیقی را تنها یک اعتقاد قلبی دانسته ونقشی برای عمل در آن قایل نبودند و برخی نظرات نادرست دیگری که داشتند ، امام باقر از آنها دوری جسته وآنها را مورد لعن و نفرین قرار داده و در دنیا وآخرت دشمن می دانست . الکافی ، ج 8 ، ص 276 .
آن حضرت در مقابل خوارج که آنها را مُتَنَسِّکین جاهل و گروهی خشکه مقدس قشری می دانستند ، نیز موضع گیری می کرد و در باره ای آنها فرمود : خوارج از روی جهالت عرصه را برخود تنگ گرفته اند ، درحالی که دین ملایم تر و قابل انعطاف تر از آن است که آنان می شناسند . الفقیه ، ج1 ، ص 83 . همچنین امام باقر علیه السلام از یکسو فرقه ای منحرفه ای غلات را که خود شان را مطیع و پیرو امامان معصوم می دانستند( درحالی که فاسد و منحرف بودند) ، از خود طرد و دور ساخته و آنها را دشمن خود و دین می دانست و از سوی دیگر صفات و ویژگی های شیعیان واقعی خود شان را بیان می کرد. ازجمله در بیان اوصاف شیعیان واقعی خود فرمودند :
« شیعیان ما در بالاترین مراحل تقوا قرار دارند و اهل تلاش و کوشش و اهل وفای به عهد و امانتدار و اهل زهد و عبادت اند ، و از افرادی هستند که در هر شبانه روز پنجاه ویک رکعت نماز به جای می آورند. آنان شبها در حال عبادت و روزها در حال روزه هستند ، زکات اموال خود را پرداخت می کنند و به زیارت خانه خدا می روند و از تمام محرمات الهی اجتناب می کنند ». وسایل الشیعه ، ج4 ، ص 57.
به طور کلی تأکید امام باقر علیه السلام بر عمل گرایی شیعیان به طور غیرمستقیم در برابر تمامی فرقه های بود که به عمل صالح اعتنایی نداشتند و تنها به ایمان قلبی دلخوش می کردند.
امروزه نیز نفی عمل گرایی واین انحراف فکری که دلت پاک باشد عمل مهم نیست ، دیده و شنیده می شود و بر پیروان و محبان امام باقر علیه السلام است که اولا به دام این تفکر و اندیشه ای انحرافی و غلط گرفتار نشوند و ثانیا ، با این تفکر خطرناک انحرافی مبارزه نمایند.
و من الله التوفیق
دراین صفحه از فضای گسترده ای مجازی مقالات پژوهشی این جانب که بعضی از آنها در مجلات ونشریه ها وکتابهای مجموعه مقالات برتر چاپ شده اند وهمچنین مطالب فرهنگی تحلیلی که درنشریه اجتماعی فرهنگی ادبی«قلم » درچندین شماره به نشر رسیده اند ، روی میز مطالعه بازدیدکنندگان عزیز قرار می گیرد امید است که برای شما دوستان گرامی قابل استفاده باشد.