بساتین

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از مهم ترین ویژگی دین مقدس اسلام دانش محوری و اهمیت دادن به علم و دانایی است ؛ به همین جهت است که اولین آیاتی که بر پیامبراکرم صلی الله علیه و آله وارد شد سخن از خواندن و نوشتن ، علم و دانش ، تعلیم و تعلم ، و قلم که مهم ترین وسیله آموزش ، حفظ دانش و انتشار آن است ، می زند « اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذي خَلَقَ ، خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ ، اِقْرَأْ وَ رَبُّكَ الْأَكْرَمُ ، الَّذي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ ، عَلَّمَ الْإِنْسانَ ما لَمْ يَعْلَمْ »(علق/ 1- 5 ) و همچنین خدای سبحان به قلم و تراوشات آن ، که مقدس ترین اسلحه دانشمندان و نقش آفرین ترین وسیله نگهداری و انتقال علم و دانش به دیگران و آیندگان است ، سوگند یاد می کند « ن وَ الْقَلَمِ وَ ما يَسْطُرُون‏ »(قلم/ 1 ).

و در آیات و روایات متعدد از اهمیت فوق العاده ی علم و دانش سخن گفته شده است از جمله امیرمؤمنان علی علیه السلام آن را مایه سلطه و سیطره دانسته و چنین می فرماید :« العلم‏ سلطان‏ من‏ وجده‏ صال به و من لم يجده صيل عليه ، علم و دانش قدرت ( و مایه سلطنت ) است ، هرکس به آن دست یابد غلبه می یابد و هرکس به آن دست نیابد زیر سلطه قرار می گیرد » شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید ، ج20 ، ص 319 .

امام باقر علیه السلام که به عنوان باقر العلوم و باقر علم النبیین معروف است و این لقب مهم باقر را ، حتی قبل از ولادت آن حضرت رسول خدا صلی الله علیه و آله برای او داده است ، در باره ای ارزش و جایگاه علم و دانش سخنان ارزشمندی دارد که به عنوان نمونه و تبرکاً به برخی از آنها اشاره می کنیم

1 ) ارزش و جایگاه عالم با عمل

امام باقر علیه السلام درباره ای جایگاه و مقام عالم و دانشمندی که مردم از علم و دانش او استفاده نمایند فرمودند :« عَالِمٌ يُنْتَفَعُ بِعِلْمِهِ أَفْضَلُ مِنْ سَبْعِينَ أَلْفَ عَابِدٍ ، دانشمندی که از علم و دانش او استفاده شود از هزار عابد برتری دارد ». الکافی ، ج 1 ، ص 33 .

2 ) اهمیت و ارزش آموزش و یاد دادن علم و دانش به دیگران

امام باقرعلیه السلام در اهمیت تعلیم و تعلم فرمودند :« آنكه از شما علم مى‏آموزد ثواب متعلم دارد و بيشتر از او، علم را از حاملان آن (که ائمه هدایند ) ياد بگيريد و به برادران خود بياموزيد چنانچه علماء به شما آموختند ». الکافی ، ج1 ، ص 35 .

همچنین آن حضرت فرمودند :« هر كس بابى از هدايت تعليم دهد مانند ثواب كسانى كه بدان عمل كنند اجر دارد و از ثواب آنها هم چيزى كاسته نشود و هر كه يك باب از گمراهى تعليم دهد مانند گناه كسانى كه بدان عمل كنند ببرد و از گناه آنها هم كاسته نشود ». همان .

3 ) ارزش مذاکره و گفتگوی علمی

امام باقر علیه السلام در باره ای اهمیت گفتگوی علمی فرمودند : « خدا رحمت كند بنده ای را كه علم را زنده دارد ، راوی می گوید گفتم: زنده داشتن آن چيست ؟ فرمود : آن است كه با اهل دين و صاحبان پرهيزگارى، آن را مذاکره و گفتگو نمايد ». همان ص 41 .

همچنین فرمودند :« مذاكره علم درس خواندن است و آن نماز خوبى است ( یعنی مذاکره ای علمی پاداش نماز را دارد ) ». همان .

4 ) نهی از گفتار و اظهار نظرهای بدون علم و آگاهی

امام باقر علیه السلام در مورد کسی که بدون علم وآگاهی لازم و کافی اظهار نظر نماید و مخصوصا در مورد مسایل شرعی فتوا بدهد فرمودند :« هر كه ندانسته و نفهميده فتوى دهد فرشته‏هاى رحمت و فرشته‏هاى عذاب او را لعنت كنند و گناه هر كس به فتواى او عمل كرده به عهده او است ». الکافی ، ج1 ، ص 42 .

همچنین آن حضرت (به اصحابش) فرمود: هر چه مى‏دانيد بگوئيد و هر چه را نمى‏دانيد (در جواب) بگوئيد: خدا داناتر است، به راستى مردى آيه‏اى از قرآن را می گیرد (تا دليل گفته ناحق خود سازد و بيجا تفسير و تأويل كند) و بدين وسيله به مسافتى دورتر از فاصله ميان آسمان و زمين ( از سعادت و رستگاری دور و) پرت می شود. همان .

زرارة بن اعين گويد: از امام باقر علیه السلام پرسيدم: خدا بر بندگان چه حقى دارد؟ فرمود: اين حق را كه هر چه می دانند بگويند و در باره هر چه نمی دانند توقف كنند و دم فرو بندند ( یعنی بدون علم و آگاهی اظهار نظر نکند) . همان ، ص 43 .

5 ) علم و دانش غذای فکری و روحی

از منظر امام باقرعلیه السلام شکافنده دانشها ، علم ودانشی را که انسان می خواهد بدست بیاورد به عنوان غذای روح و فکر انسان است . چنانکه در تفسیر این آیه مبارکه قرآن که می فرماید :« فَلْيَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلى‏ طَعامِهِ‏ ، پس انسان باید به خوراکش با دقت بنگرد »(عبس/ 24 ). امام باقر علیه السلام فرمود: مراد از این طعام ( که خدای متعال می فرماید باید در آن دقت کرد) علم و دانشی است که فرا می گیرد باید دقت داشته باشد که از چه کسی فرا می گیرد. الکافی ، ج1 ، ص50 .

لذا هرکسی باید دقت کند که علم و آگاهی یعنی غذای روحی و فکری خود را از چه کسی یا کسانی می گیرد ؟ و این محتوا از چه منابعی به خورد مردم داده می شود ؟ زیرا اگر از افراد سالم و متعهد و منابع قابل قبول نباشد حکم سم را دارد که ممکن است فکرو روح انسان را مسموم نماید ، وقتی فکرکسی مسموم و منحرف شد ، آن زمان دست به هرکاری خواهد زد و هیچ کاری از او بعید نخواهد بود .