بساتین

پیامبراکرم(ص) ازمنظرامیرمؤمنان علی (ع)

اميرمؤمنان علي (ع)، درخطبه ها، نامه ها وكلمات قصار نهج البلاغه به بيان برخي ازويژگي ها، اخلاق حسنه و رهآورد هاي بعثت رسول خاتم (ص) پرداخته است ازجمله در خطبة 108 نهج البلاغه آخرين پيام آورآسماني را چنين معرفي مي كند :

«خداوند اورا ازتبارپيامبران ، وخاستگاه نوردرخشان ، وبلنداي شخصيت انسان ، ومركزسرزمين بطحا ، وچراغهاي ظلمت شكن ، وچشمه ساران حكمت برگزيد .

رسول اكرم(ص)طبيبي است كه خود به جستجوي بيماران رود و آنها را بيابد و تيماردارد ، اوست كه دارو و درمانش را به نيكوترين وجهي به كارمي برد تابيماري [خدا نا باوري بشر وفاصله گرفتن ازمعنويات واخلاق]ريشه كن شود وهرجاكه دردي باشداز«كوردلي »و«ناشنوايي»و«گنگي»به معالجه پردازد ومضايقه نكند. داروي شفابخش خودراپيوسته به بيماراني كه به غفلت درافتاده ودروادي حيرت سرگشته اند مي رساند... به بركت وجود نازنيني پيامبررحمت ، اهل بينش وبصيرت به حقايق دست يابند وراه حق برآنها كه ره جويند، روشن وآشكارگردد[1]».

به طورقطع تاريخ تمدن بشري شخصيتي نافذ وتاريخ سازتر، فرهنگ آفرين تر و بارأفت ومهربان ترازحضرت خاتم الانبياءمحمد مصطفي(ص)به خودنديده است ، هرچند بسياري ازانبياء ديگرنيز الهام بخش وسلسله جنبان فرهنگهاي بزرگ وايجاد تحول رو به تكامل درجامعة بشري بوده اند.

عوامل احیا ونورانیت قلب

با اشارة اجمالي به برخي ازويژگي هاي پيام آور رحمت ومهرباني اينك بايسته است كه برخي از رهنمود هاي نوراني وراهگشاي آن حضرت را بازخواني نماييم؛ زيرا به فرمايش امام صادق عليه السلام سخنان واحاديث اهلبيت عصمت (ع) موجب احياي قلب ها مي شود:« ان حديثنا يحيي القلوب[2]». وبراساس فرمايش امام هادي عليه السلام در زيارت جامعه كبيره كلام وسخنان اهلبيت عصمت(ع) ازجمله رسول خدا صلي الله عليه وآله نور وروشناي است :« كلامكم نور[3]».  بديهي است كه خاصيت نورروشن گري وزدودن تاريكي ها است.

افزون برروايات، قرآن كريم نيز اجابت دعوت خدا و رسولش را ماية حيات وزندگي معرفي كرده چنين مي گويد:« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَ لِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ لِما يُحْيِيكُمْ...، اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! دعوت خدا و پيامبر را اجابت كنيد هنگامى كه شما را به سوى چيزى مى‏خواند كه شما را حيات مى بخشد[4]».

درآيه ديگرمي فرمايد:« وَ ما آتاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا

آنچه را رسول خدا براى شما آورده بگيريد [و اجرا كنيد]، و از آنچه نهى كرده خوددارى نماييد[5]».

بنابراين براي احياي قلب هاي نيمه جان و نوراني ساختن دل هاي تاريك وزنگارگرفته، بايد به سخنان ورهنمود هاي حيات بخش پيامبراكرم صلي الله عليه وآله توجه لازم را مبذول داريم .

آري احاديث وسخنان نوراني رسول خاتم صلي الله عليه وآله، بهترين وروشنترين تفسيراز زندگي قرآني وديني ورشدمعنوي ومعرفت آسماني است كه عمل به آنها خوشبختي ورستگاري انسانها را تضمين مي كند، زيرا آنچه فرموده به گواهي قرآن ريشه در وحي دارد وازآن سرچشمه گرفته است، چون كه رسول خدا (ص) نزد هيچ استادي تلمذنكرده وراه هيچ مكتب ومدرسه اي را نپيموده است، بنابراين هرچه دارد ازوحي ومنبع ملكوتي والهي دارد:« وَ ما يَنْطِقُ عَنِ الْهَوى* إِنْ هُوَ إِلاَّ وَحْيٌ يُوحى ، و هرگز از روى هواى نفس سخن نمى‏گويد، آنچه مى‏گويد چيزى جز وحى كه بر او نازل شده نيست[6]».

آنچه درپي مي آيد مقاله اي است بصورت مصاحبه گونه وپرسش وپاسخ كه با استناد به سخنان نوراني پيامبراكرم(ص)تهيه وتنظيم گرديده ، وسعي شده است كه درمورد برخي ازكلمات گهربارآن حضرت علاوه برترجمه، توضيح مختصرنيز ارائه شود، به اميد آن كه هم آشنايي ما بارهنمود هاي هدايتگرآن حضرت بيشترشده وسيرة قولي وعملي آن بزرگوار سرلوحة زندگي ما قرارگيرد وهم مشمول دعاي ثامن الحجج امام رضا (ع) قراربگيريم كه فرمود :«خدارحمت كند بندة را كه امرمارازنده كند ، سؤال شد امرشما چگونه زنده مي شود ؟ حضرت فرمود: علوم مارا بياموزد وبه ديگران تعليم دهد،« رحم الله عبدا أحيا امرنا،(قلت) وكيف يحيي امركم؟ قال ‌: يتعلّم علومنا ويعلّمها الناس[7]».

گلواژه هاي ازسخنان رسول اكرم(ص) درمورد مسايل سياسي ومديريتي

1 ) به خدا ، پيامبر ومسلمين خيانت نکنيد

ازمحضرمبارك پيامبرنور ورحمت اجازه مي گيرم كه اولين سؤال خويش را مطرح نمايم:

س : اي رحمت للعالمين واي صاحب خلق عظيم! درجامعة اسلامي در زمينه هاي مسايل سياسي واجتماعي وهمچنين تعليمي و مديريتي زياد اتفاق مي افتد كه مسؤلين رده بالاي جامعه - علي رغم شايسته سالاري كه مورد تأكيد اسلام است وسيرة عملي شخص شما درمدت بيست وسه سال بعثت بوده است - روابط را برضوابط حاكم مي سازند، وبه خاطر رابطة فاميلي ورفاقت وباند بازي ، افراد نالايق را برشايستگان مقدم داشته وپست هاي كليدي سياسي، اجتماعي، علمي واقتصادي را به آنها واگذار مي كنند، وچه بسا كه ازاين رهگذرزيان هاي غيرقابل جبران برجامعة اسلامي وارد مي شود ، پيام شمانسبت به اين گونه افراد چيست ؟ لطفابفرمائيد.

ج ) قال الرسول صلي الله عليه  وآله : «ايما رجل استعمل رجلا علي عشره انفس علم انّ في العشره افضل ممن استعمل فقد غشّ الله وغشّ رسوله وغشّ جماعه المسلمين،  هركه كسي را برده نفررياست دهد وبداند كه درميان آنها كسي هست كه ازاوبرترباشد ، باخدا ورسول وگروه مسلمانان فريب كاري وتقلب كرده است[8].  انسان متقلب وفريب كار(غاشّ) ازجرگة اسلام(واقعي) خارج است چنانچه رسول اكرم(ص) فرمود:« ليس منا من غش مسلما...  كسى كه مسلمانى را فريب دهد از ما (مسلمانان) نيست[9]».

بديهي است كه وقت تقلب وفريب كاري نسبت به مسلمانان موجب خروج ازدايرة اسلام واقعي شود، فريب كاري نسبت به خدا وپيامبر(ص) به طريق اولي چنين پيامد منفي را درپي خواهد داشت.

درسخن ديگرپيامبراكرم صلي الله عليه وآله مي فرمايد:«من تولّى شيئا من امور المسلمين فولّى رجلا شيئا من أمورهم و هو يعلم مكان رجل هو أعلم منه فقد خان اللّه و رسوله و المؤمنين^[10]».  كسي كه عهده دارامر از امورمسلمانان(ازقبيل مسايل سياسي ، اجتماعي ، علمي ، اقتصادي ، مديريتي و...)شود ، وفردي را سرپرست كاري قراربدهد، با اين كه مي تواند كسي را كه براي مسلمانان بهترازاوباشد بيابد(وسرپرست  آن كارقراربدهد اما اين كاررا نكند) به خداورسولش ومؤمنين خيانت كرده است.

باتوجه به اهميت شايسته سالاري وبه كارگيري افراد صالح ومتعهد درمديريت نظام سياسي اسلام است كه رسول خدا(ص) اين گونه تند سخن مي گويد وناديده گرفتن اين اصل اساسي را خيانت همه جانبه مي داند. اميرمؤمنان علي عليه السلام كه شاگرد ممتازمكتب اسلام ودست پروردة رسول خدا صلي الله عليه وآله مي باشد نيز دراين زمينه مي فرمايد:« سزاوار نيست براي حاكمان ومديران كه درسه امر كوتاهي كنند: ... سوم گزينش شايستگان براي مسئوليت هاي مختلف[11]».

آري ، جامعه وملتی که کار را به متخصص وکاردان آن نمی سپارد وبه شایسته سالاری به عنوان یک اصل اساسی توجه ندارد، نه تنها درزمینه های مختلف زندگی رشد نمی کند، بلکه  همواره سیرنزولی وانحطاط خود را طی خواهد کرد، چنانکه پیامبراکرم(ص)می فرماید:«ماولت امه امرها رجلا قط وفیهم من هواعلم منه الا لم یزل امرهم یذهب سفالاحتی یرجعوا الی ماترکوا[12]». امتی که غیرمتخصصی را به کارخویش گمارد ودرمیان آنان داناتراز وی باشد، پیوسته کارشان روبه تنزل وسقوط است تاوقتی که ازآن دست بکشند. 

2 ) عامل انحطاط جامعه ومحروميت ازلطف الهي  

س : اي پيامبرمهرورحمت! برخي ازمسؤلين مسايل اجتماعي ، سياسي ، علمي ، اقتصادي ، و... هستند كه بدون شايستگي لازم، برخي پست ها ومناصب كليدي جامعه را اشغال مي كنند كه چه بسابخاطرعدم صلاحيت آنها علاوه برتضييع حقوق بسياري ازتودة مردم ، مانع رشدو بالندگي جامعه مي شوند ، نسبت به اين گونه افرادچه فرمايشي داريد؟ مشتاق شنيدنيم!

ج ) قال رسول الله(صلي الله عليه وآله) :« من تقدّم على المسلمين و هو يرى أنّ فيهم من هو افضل منه، فقد خان اللَّه و رسوله و المسلمين، هركه برمسلمين پيش بيفتد(پيشواي وفرمانروايي برگزيند درهرامري كه باشد)درحالي كه اودرميان مسلمانان برترازخود را مي بيند ، اوبه خدا ورسول خدا ومسلمانان خيانت كرده است[13]».

باتوجه به انكارناپذير بودن زيان هاي غيرقابل جبران كه ازناحية سياست گذاران ناشايست ومديران نالايق متوجه جامعه درزمينه هاي مختلف(سياسي، اجتماعي، اقتصادي، فرهنگي و...) مي شود، پيامبر اكرم(ص ) با رأفت ورحمتِ كه نسبت به جهانيان دارد ، دراين زمينه سنگ تمام را گذاشته وبراي جلوگيري ازچنين پيامدهاي شوم، ازيكسو به انتخاب كنندگان مديران وكارگزاران جامعه، ضمن هشدار  توصيه مي كند كه درگزينش خود لياقت وشايستگي را معيار قرار داده وافراد صالح وداراي تخصص وتعهد را انتخاب نمايد(چنانكه اشاره شد).  وازسوي ديگر به خود افراد هشدار مي دهد كه بدون شايستگي واهليّت عهده دار پست ومقامي نشويد كه نتوانيد به خوبي ازعهده آن برآييد. چنانكه فرمود:«فمن دعی الناس الی نفسه وفیهم من هواعلم منه لم ینظرالله الیه یوم القیامه[14]». کسی که مردم را به خویش فراخواند، درصورتی که میان آنان شخصی باشدکه ازتخصص بیشتری برخورداراست، خداوند درقیامت به اونمی نگرد، یعنی نظرعنایی ونگاه تشریفی خداوند درعالم بعد ازمرگ نصیب او نمی شود. 

درنسخة شفابخش ديگر درزمينة مسايل سياسي واجتماعي فرمود:« من أمّ قوما و فيهم من هو أعلم منه و أفقه، لم يزل امرهم الى سفال، الى يوم القيامه ،  قومى كه برايشان كسى امامت كند كه داناتر و فقيه تر از او در ميان آن قوم باشد، كار آن قوم تا روز قيامت رو به پستى مي رود[15]».

چنانكه مشاهده مي شود، پيامبرمهرورحمت، رهبري ومديريت افراد نالايق را عامل به انحطاط وسراشيبي سقوط كشاندن جامعه مي داند وازاين طريق هشدار مي دهد كه چه درانتخاب شدن و چه درانتخاب كردن افراد براي مديريت جامعه بايد كمال صداقت وامانتداري رعايت شود.

درفرمايش نوراني وراه گشاي ديگري كه رسول خاتم (ص) براي انسانها دارد نيز به افراد كه مي خواهند خودشان را به عنوان مدير ومدبر جامعه مطرح كرده وبرسرنوشت امورسياسي، اجتماعي واقتصادي جامعه مسلط شود هشدار مي دهد كه بدون شايستگي لازم دست به اين كارنزند واگرنه ازلطف وتوفيق الهي محروم خواهد شد چنانكه فرمود :« إنّ الرئاسة لا تصلح الّا للَّه و لأهلها. و من وضع نفسه في غير الموضع الّذي وضعه اللَّه فيه، مقته اللَّه. و من دعا الى نفسه فقال: «انا رئيسكم» و ليس هو كذلك لم ينظر اللَّه اليه، حتى يرجع عمّا قال و يتوب الى اللَّه ممّا ادّعى^[16]، رياست جز براى خدا و اهل آن شايسته نيست. و هر كس خود را در جايى جز آنجا كه خدا او را قرار داده است قرار دهد، خدا از او بيزار است. و هر كس كه براى خود تبليغ كند و بگويد كه «من رئيسم» و چنان نباشد، خدا به او نگاه نمى كند( ومشمول لطف وعنايت خداوند قرار نمي گيرد)، مگر اينكه از گفته خود باز گردد و از ادعاى خود به درگاه خدا توبه نمايد».

3 ) ضرورت تلاش ودلسوزي نسبت به كارديگران

س : اي بزرگ مربي ومعلم بشريت! برخي ازكساني كه عهده داركارهاي مديريتي واجتماعي مي شوند، باسهل انگاري نسبت به انجام كارهاي مراجعين، دلسوزي وسرعت عمل لازم را به خرج نمي دهند ، زياد اتفاق مي افتد كاري را كه ظرف يك ساعت يايك روزقابل انجام است به ساعت هاوروزها مي كشانند ، راهنمايي هاي دلسوزانه وحکيمانة شما را دراين زمينه باتمام وجود مي شنويم ، لطفابفرمائيد!

ج ) قال الرسول(ص) :« أيّما امرء ولي من امرالمسلمين شيئاً لم يحطهم بما يحوط نفسه لم يرح رائحه الجنه،  هركس مسؤليتي ازكارمسلمانان را بدست گيرد ودركارآنها مانند كارخود دلسوزي (وسعي درهرچه بهتروسريع انجام دادن آن) نكند، نسيم بهشت به اونخواهدرسيد[17]». يا رسول الله! اي كاش مي بوديد تا مي ديد كه درعرصة عمل ورفتار چگونه با اين آموزه هاي حكيمانه وسرشار از مهرورأفت شما مخالفت مي شود و با امروز وفردا كردن درانجام بعضي كارها چه سرمايه هاي كه هدر مي رود وچه اتفاقات ناگواري كه نمي افتد!  بعضاً زيان هاي جبران آموزه هاي

پيامبراكرم صلي الله عليه وآله درسخن نوراني ديگر مي فرمايد:« أيّما والٍ ولي شيئاً من امر امتي فلم ينصح لهم ويجتهد لهم كنصيحته وجهده لنفسه كبّه الله تعالي علي وجهه يوم القيامه في النار، هرزمامدار(ومسؤلي) كه بخشي ازكارامت مرا به دست گيرد ودركارآنها مانند كارهاي خصوصي خود دلسوزي وكوشش نكند، روزقيامت خداوند اورا به صورت دردوزخ اندازد[18]». ونيز فرمود:« أيّما راع استرعي رعيته فلم يحطها با الامانه والنصيحه ضاقت عليه رحمه الله تعالي اللتي وسعت كل شيءٍ،  وهركس سرپرستي (ومسؤليت) گروهي رابه عهده بگيرد ودركارآنها با امانتداري  وخيرخواهي رفتارنكند رحمت خدا كه شامل همه چيزاست به اونمي رسد [19]».

چنانكه قبلا اشاره شد به فرمودة اميرمؤمنان علي(ع)، پيامبراكرم صلي الله عليه وآله مانند طبيب است - آن هم طبيبي دلسوزي كه به گواهي قرآن نزديك بود براي هدايت و نجات بيمارانش(انسانها) جان خودش را برسر اين كار بگذارد:« لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلاَّ يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ ، شايد تو خويشتن را از [اندوه] اينكه ايمان نمى آورند خواهى كشت[20]».-  بنابراين سخنان نوراني وفرمايشات حكيمانة آن حضرت مانند نسخه هاي شفابخشي است كه عمل به آنها تضمين كنندة درمان دردها ورفع مشكلات سياسي، اجتماعي، اقتصادي وغيره ازجامعه است.

 اگر امروزه  جوامع اسلامي بامشكلات عديده دست به گريبانند وازاين طريق زيان هاي جبران ناپذيري را متحمل مي شوند، به طور قطع عمده ترين عامل آن، عمل نكردن براساس نسخه هاي نجات بخش وحيات آفريني است كه قرآن وپيامبراكرم(ص) وامامان معصوم(ع) براي مسلمانان پيچيده اند ودرقالب احكام پنجگانه - وجوب، حرمت، استحباب، كراهت واباحه - براي جامعة بشري تقديم نموده اند. چنانكه شخص بيمار اگر طبق نسخة كه پزشك براي اوتجويز كرده عمل نمايد بهبودي مي يابد واگرنه با درد وبيماري بايد دست وپنجه نرم كند، همين طور است  امت اسلامي كه اگر به دستورات ونسخه هاي سعادت بخش وحياني عمل كند ازدردهاي عديدة اجتماعي، سياسي، اقتصادي، و... نجات مي يابد واگرنه  همچنان بامشكلات دست به گريبان خواهد بود. به اميدروزي كه شاهد درسرلوحة زندگي قرارگرفتن تمام دستورات اسلامي درجامعه باشيم والسلام.

منابع ومآخذ

1.      قرآن كريم.

2.   الإختصاص، محمد بن محمد مفيد(م 413 ق)، تحقيق وتصحيح: على اكبر غفارى و محمود محرمى زرندى، قم ،‌ الموتمر العالمى لالفية الشيخ المفيد، 1413 ق .

3.   بحارالانوار الجامعه لدررالاخبارالأئمه الاطهار(ع)، محمدباقرمجلسی، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات، 1429ق- 2008 م .

4.   تحف العقول عن آل‌‌‌‌‌‌ الرسول(عليهم السلام)، حسن بن علي بن شعبه حرّاني، ترجمة: احمدجنتي، تهران، سازمان تبليغات اسلامي، 1387.

5.   التعجب من أغلاط العامة في مسألة الإمامة ، محمد بن على كراجكى(م 449)، ، تحقيق وتصحيح: كريم فارس حسون ، قم، چاپ: اول، 1421ق.

6.      الحياة ، محمدرضا حكيمى،  محمد حكيمى و على حكيمى، ترجمه احمد آرام، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامى ، 1380 .

7.      غررالفصاحه(سخن پيامبراعظم(ص))،ترجمة مهدي انصاري قمي، مؤسسة انتشاراتي امام عصر(عج)، 1388.

8.      مكارم الأخلاق، حسن بن فضل طبرسى(م قرن 6) ، چاپ چهارم، قم ، الشريف الرضي، 1412 ق / 1370 ش .

9.   من لایحضره الفقیه، محمدبن علی بن بابویه قمی(م381ه)، تحقیق: علی اکبرغفاری،قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم ،1413 ه ق.

10.  نهج البلاغه، كلمات علي بن ابي طالب(ع)، ترجمه محمد دشتي، قم انتشارات پارسيان، 1383 .

11. وسايل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه، محمدبن حسن حرعاملي، تحقيق سيد شهاب الدين مرعشي نجفي، مؤسسه الاعلمي للمطبوعات، بيروت ، 1427.