" جایگاه ، باید ها ونباید های انتخابات(ریاست جمهوری وپارلمانی) درافغانستان " 
---------------------------
(قسمت سوم )
 
گفتار دوم :  باید ها ونباید های انتخاباتی  

انتخابات که یگانه راه رسیدن به دموکراسی و همچنین وسیله ی انتقال قدرت و جابجایی مدیران کلان سیاسی  به شمار می رود ، شایسته است که باید ها ونباید های در آن ، هم از سوی رأی دهندگان و هم از سوی کاندیدها، رعایت شود تا آن هدف وفلسفه ی که از انتخابات توقع می رود ، محقَّق گردد ، و رقابت انتخاباتی زمینه ساز عداوت ودشمنی نشود. مهم ترین باید ها ونباید های انتخاباتی را می توان موارد ذیل دانست: 
2 – 1 ) ) باید های انتخاباتی 
الف )  شایسته سالاری 
در نظر گرفتن لیاقت وشایستگی کاندید ها در زمان انتخابات و رأی دادن ، یکی از مهم ترین باید های انتخاباتی است که بایستی رعایت شود. در صورت رعایت نشدن این مسأله علاوه براین که عقلاء و خرد جمعی آن را تقبیح و مذمت می کنند ؛ چون  ترجیح مرجوح بر راجح  لازم می آید ، شرع مقدس و آموزه های دینی نیز ، این کار را به شدت مذمت نموده و آن را به دین و دنیای مردم مضر می داند. چنانکه از رسول خدا (صلی الله علیه وآله ) نقل شده است که فرمود: «اَيُّماَ رَجَلٍ اِستَعمَلَ رَجُلاً عَلَي عَشَرَةَ اَنفُس عَلِمَ اَنَّ فِي العَشَرَةِ اَفضَلُ مِمَّن اِستَعمَلَ فَقَد غَشَّ اللَهَ وَ غَشَّ رَسُولَهُ وَ غَشَّ جَمَاعةَ المُسلِمِينَ،  هركس شخصی را برده نفر رياست دهد وبداند كه درميان آنها كسي هست كه ازاو برتر است ، باخدا و رسولش وگروه مسلمانان فريب كاري وتقلب كرده است ». (پاینده ، 1382، ص362 ). برکسی مخفی نیست که انتخابات ، ریاست دادن شخص یا اشخاص را ، بر میلیون ها نفر است ، از این رو شایان دقت است که درآن ، شایسته سالاری رعایت گردد.  
همچنین از آن حضرت نقل شده است که فرمود:« مَا وَلَّتْ أُمَّةٌ أَمْرَهَا رَجُلًا وَ فِيهِمْ‏ مَنْ‏ هُوَ أَعْلَمُ‏ مِنْهُ إِلَّا لَمْ يَزَلْ أَمْرُهُمْ يَذْهَبُ سَفَالًا حَتَّى يَرْجِعُوا إِلَى مَا تَرَكُو ، امتی که غیرمتخصصی را به کارخویش گمارد ، در حالی که درمیان آنان داناتراز وی باشد، پیوسته کارشان رو به تنزل وسقوط است ، تا وقتی که ازآن کار خود دست بکشند ». (طوسی ، 1414 ،  ص460 ). 
امیر مؤمنان علی علیه السلام نیز عدم رعایت شایسته محوری را ، یکی از عوامل عقب ماندگی و انحطاط حکومت وجامعه بیان می کند آنجا که می فرماید :« يُسْتَدَلُّ عَلَى إِدبَارِ الدُّوَلِ بِأَرْبَعٍ: تَضْيِيعِ‏ الْأُصُولِ‏، وَ التَّمَسُّكِ‏ بِالْفُرُوعِ، وَ تَقَدُّمِ(تَقدِیمِ) الْأَرَاذِلِ، وَ تَأْخِيرِ الْأَفَاضِلِ ، عامل عقب ماندگی و سقوط دولتها چهار چيز است: 1) ضايع گذاردن اصول (مسائل اساسى)؛ 2 ) چسبيدن به فروع (امور نامهم وتشریفاتی)؛ 3 ) پيش انداختن(و روی کارآوردن) اراذل (فرومايگان ونا شایستگان)؛ 4 ) كنار زدن افاضل (شایستگان و آگاهان) ». (تمیمی آمدی ، 1410، ص 800 ).  
بنابراین ، یکی از مهم ترین باید های انتخاباتی این است که در انتخاب فرد یا افراد ، لیاقت و شایستگی  معیار قرار بگیرد ، نه مسایل قومی ، نژادی ، زبانی ، سمتی ، حزبی و... . 
همچنین کسی که خودش را برای ریاست و وکالت کاندید می کند نیز ، سزاوار است که شایسته سالاری و لیاقت محوری را رعایت نماید ، بدین معنا که اگر می داند کاندید های دیگر شایسته ترو با توانمندی بیشتر از او هستند ، خودش را اصلا کاندید نکند واگر بعد از کاندید شدن ، این موضوع برایش محرز شد ، با شهامت و جوانمردی ، انصراف داده و به نفع شایسته ترها ، کنار رود. 
در غیر این صورت مشمول این فرمایش امام صادق (علیه السلام) قرار خواهد گرفت که فرمود :« مَنْ دَعَا النَّاسَ إِلَى نَفْسِهِ وَ فِيهِمْ‏ مَنْ‏ هُوَ أَعْلَمُ‏ مِنْهُ فَهُوَ مُبْتَدِعٌ ضَالٌّ  ، کسی که مردم را به خویش فراخواند ، درحالی که شخص بهتر وآگاه تر از او در میان باشد ، او بدعت گزار و گمراه است». ( ابن شعبه حرانی ، 1363 ، ص 375 ). 
ب  ) رعایت اخلاق اسلامی و ادب گفتاری  
یکی دیگر از بایدهای انتخاباتی ، اخلاق محوری و رعایت ادب است ، هرچند رفتار وموضع گیری های اخلاق محور و مؤدبانه در زندگی فردی و اجتماعی ، یکی از ضروریات و بایسته های رفتاری ، به شمار می رود و رعایت اخلاق و ادب ، در هر زمان و مکانی شایسته و بیانگر شخصیت انسان است ؛ ولی در زمان و مکان انتخابات ، این مسأله اهمیت مضاعف پیدا می کند ، زیرا فضای انتخاباتی ، فضای رقابت و اصطکاک منافع و اهداف است و به طورطبیعی حساسیت برانگیز خواهد بود ؛ لذا اگر این مسأله رعایت نشود ، ممکن است فضای رقابت سالم ، به فضای عداوت و دشمنی تبدیل گردد . 
مراد از رعایت اخلاق وادب ، این است که در موضع گیری ها ، مناظرات و تبلیغات انتخاباتی ، نقد و نظرها و...، اخلاق اسلامی و ادب وعفت رفتاری و گفتاری ، رعایت شود و از به کار بردن الفاظ زشت و رکیک جداً پرهیز شود ؛ زیرا عدم رعایت عفت گفتاری وزبانی باعث پاشیدن بذر کینه ودشمنی خواهد شد. امیرمؤمنان علی(علیه السلام) می فرماید:« إِيَّاكَ‏ وَ مُسْتَهْجَنَ‏ الْكَلَامِ‏ فَإِنَّهُ يُوغِرُ الْقُلُوبَ ،  از سخن زشت ورکیک دوری کن ؛ چرا که آن دلها را پر کینه می سازد ». (لیثی واسطی ، 1376 ، ص 97 ). همچنین فرمود:« کسی که بد سخن باشد(و از الفاظ رکیک استفاده نماید) بهره اش از زندگی و معاشرت بد و ناراحت کننده خواهد بود ».(تمیمی آمدی ، 1410 ، ص666 ).  و توجه داشته باشیم که با تیغ بُرّنده ی زبان ، کسی را مجروح و زخمی نسازیم که این زخم بهبودی ندارد. چنانکه ضرب المثل شده است که : 
جراحات السنان لها التیام                         ولا یلتام ما جرح اللسان
زخم های نیزه التیام بخش وقابل بهبودی است ، ولی زخم زبان التیام نمی یابد.  
همچنین از مصادیق رعایت اخلاق و ادب این است که اگر کسی به کاندیدی رأی نداد ، دیگر او را تخریب و ترور شخصیت نکند و درمورد او به شایعه پراگنی دست نزند ،  همین طور در تبلیغات و موضع گیری ، برای رأی آوردن کاندید مورد نظر ، اخلاق وادب را رعایت نموده و مواظب باشد که دچار افراط وتفریط نگردد. 
ج  ) حضور فعال و هوشمندانه در پای صندوق های رأی 
حضور گسترده و هوشمندانه ی مردم در پای صندوق های رأی ، یکی دیگر از بایدهای انتخاباتی به شمار می رود ، تا هم مدنیت و بلوغ سیاسی خود را به اثبات برسانند و هم در تعیین سرنوشت سیاسی – اجتماعی خود سهم فعال بگیرند ؛ مخصوصا در کشوری مانند افغانستان که سالهای متمادی استبداد ودیکتاتوری حاکم بوده و اقلیت های قومی و مذهبی ، هیچ نقشی در تعیین سرنوشت سیاسی و مدیریت اجتماعی خود نداشتند. امروزه که الحمدلله فرصت انتخاب کردن و انتخاب شدن به وجود آمده ، همه مردم به ویژه اقلیت های قومی ، از این حق شهروندی وطبیعی خود استفاده نموده و برای انتخاب رییس یا وکیل و تعیین سرنوشت سیاسی چند ساله ی خود ، حضور فعال و هوشمندانه در پای صندوق های رأی داشته باشند.