بساتین

بسم الله الرحمن الرحیم

در یک تقسیم کلی می توان قرض را به چهار قسم تقسیم کرد که در اینجا به تبیین هریک از این اقسام سه گانه می پردازیم.

1 ) قرض ربوی

قرض ربوی که مخالف دستور قرآن کریم و نابود کننده روح اخوت و برادری ، ایثار ، فریاد رسی و بسیاری از ارزشهای انسانی و اسلامی است ؛ عبارت است از اينكه : كسى جنسى يا پولى را قرض بدهد ، و در ضمن قرض به عنوان منفعت و سود ، شرط زیاده نماید ، یعنی بیش از آنچه که قرض داده ، از مقترض بگیرد. آن زیاده و منفعت لازم نيست از جنس همان چيزى باشد كه قرض داده شده؛ بلکه هرچیزی كه زیاده و منفعت صدق بکند موجب ربوی شدن قرض می شود . و به تعبیر روایات : «كُلُّ ما يَجُرُّ نَفْعاً» هر قرضی كه سودی را در بر داشته باشد ، ربوی می شود .

دلیل این مطلب روایات متعدد و زیادی هستند که از هرگونه شرط ضمن قرض ، که به نفع مقرض باشد نهی می کنند و اگر چنین شرطی صورت بگیرد ، اعم از مالی و غیر مالی ، در این صورت قرض ، قرض ربوی می شود که در شرع مقدس به شدت از آن نهی شده و مورد مذمت قرار گرفته است . از جمله روایاتی است که تصریح دارد بر اینکه : هرگونه شرطی که به نفع قرض دهنده باشد ، در ضمن قرض ممنوع است. به عنوان نمونه برخی از این روایات را ذکر نموده و مورد بررسی قرار می دهیم .

الف ) در روايتى، در مستدرک الوسایل از امير مؤمنان على عليه السّلام نقل شده است كه حضرت فرمودند: « مَنْ‏ أَقْرَضَ‏ قَرْضاً وَرِقاً لَا يَشْتَرِطُ إِلَّا رَدَّ مِثْلِهَا فَإِنْ قُضِىَ أَجْوَدُ مِنْهَا فَلْيَقْبَلْ ، اگر شخصی پولى را به عنوان قرض به کسی ديگر بدهد، تنها برگرداندن همانند آن را شرط كند، اما اگر قرض ‌گيرنده (به ميل خود) بهتر از آن را داد ، قرض ‌دهنده بپذيرد ».(مستدرک الوسایل ، ج13 ، ص 351 ).

چنانکه مشاهده می شود جملۀ « لَا يَشْتَرِطُ إِلَّا رَدَّ مِثْلِهَا » که نفی همراه با استثنا است ، به خوبی بیانگر این مطلب است ، كه هيچ گونه شرط اضافى در قرض جايز نيست و قرض‌گيرنده ، فقط بايد همان مقدارى را ، كه به عنوان قرض گرفته است ، برگرداند نه بيشتر .

ب ) محمّد بن قيس از امام باقر عليه السّلام نقل مى‌كند که حضرت فرمودند :« مَنْ‏ أَقْرَضَ‏ رَجُلًا وَرِقاً فَلَا يَشْتَرِطْ إِلَّا مِثْلَهَا فَإِنْ جُوزِيَ أَجْوَدَ مِنْهَا فَلْيَقْبَلْ وَ لَا يَأْخُذْ أَحَدٌ مِنْكُمْ رُكُوبَ دَابَّةٍ أَوْ عَارِيَّةَ مَتَاعٍ يَشْتَرِطُهُ مِنْ أَجْلِ قَرْضِ وَرِقِهِ ، اگر كسی مالى را به ديگرى قرض دهد، نباید چيزى جز اداى همان مال را ، شرط كند ، ولى اگر بدون شرط ، ( قرض گیرنده ) بهتر از آن را به او (قرض دهنده) بدهد ، بپذيرد و مانعى ندارد، و نباید هيچ يك از شما سوار شدن بر مركب ، يا عاريه دادن چيزى را ، به عنوان شرط ، به خاطر قرضی كه داده است ، مطالبه كند »!.(تهذیب الاحکام ، ج6 ، ص203 ).

این روایت نیز به روشنی هرگونه شرطی ضمن قرض را ، که به نفع قرض دهنده باشد به جهت ربوی شدن آن ، ممنوع می داند . این نکته هم شایان دقت است که بیان دو مورد از اقسام شرط (رُكُوبَ دَابَّةٍ أَوْ عَارِيَّةَ مَتَاعٍ ) در این روایت ، به عنوان مثال است و به هیچ عنوان مانع از عمومیت آن ، نمی شود . بنابراین ، مطلق شرطی به نفع قرض دهنده را نفی می کند ، اعم از مالی و غیر مالی .

ج ) در روايتی ديگرى كه شخصی بنام «خالد بن حجاج» از يكى از معصومين- عليهم السلام- نقل كرده مى‌گويد: « سَأَلْتُهُ عَنْ رَجُلٍ كَانَتْ‏ لِي‏ عَلَيْهِ‏ مِائَةُ دِرْهَمٍ عَدَداً قَضَانِيهَا مِائَةَ دِرْهَمٍ وَزْناً قَالَ لَا بَأْسَ مَا لَمْ يَشْتَرِطْ قَالَ وَ قَالَ جَاءَ الرِّبَا مِنْ قِبَلِ الشُّرُوطِ إِنَّمَا تُفْسِدُهُ الشُّرُوطُ ؛ از امام عليه السّلام در باره مردی سؤال کردم كه من صد درهم با شمارش عددى از او طلب داشتم ، ولی او صد درهم به حساب وزن به من پرداخت کرد ( از ظاهر این روایت به دست می آید که گاهی درهمها از حیث وزن بیشتر از معمول بوده ، از این رو ، اگر کسی مطابق وزن دین خود را ادا می کرد ، مقداری بیشتر از آنچه گرفته بود ، پرداخت می کرد ؛ لذا برای بعضی شبهه ای ربوی شدن قضیه به وجود می آمد ) امام عليه السّلام پاسخ داد : ضررى ندارد ، سپس افزود: ربا به خاطر شرط سود در متن قرارداد ، به وجود مى‌آيد و شرط آن را فاسد مى‌كند ».( الکافی ، ج5 ، ص244 ).

در ذیل این روایت که حضرت می فرماید :« جَاءَ الرِّبَا مِنْ قِبَلِ الشُّرُوطِ إِنَّمَا تُفْسِدُهُ الشُّرُوطُ » دو نکته شایان توجه بیشتر است :

الف ) مهم ترین بلکه یگانه عامل ربوی شدن قرض ، شرطی است که در ضمن آن صورت می گیرد ؛ زیرا شرط ضمن قرض علاوه بر ربوی ساختن آن ، باعث فاسد و باطل شدن قرض نیز می شود .

ب ) در روايت فوق کلمه ی شروط مطلق است و هر نوع شرطى را ، اعم از مالی و غیر مالی كه باعث جلب و جذب سودی شود ، شامل مى‌شود. مهم تر از آن اینکه ، در ذیل روایت که حضرت می فرماید :« جَاءَ الرِّبَا مِنْ قِبَلِ الشُّرُوطِ إِنَّمَا تُفْسِدُهُ الشُّرُوطُ » این سخن حضرت صراحت دارد بر این که شرط ضمن قرض به نفع مقرض ، ربا و حرام است .

بنابراین ، باتوجه به روایات فوق که به عنوان نمونه ذکر شد ، به خوبی روشن می شود که اگر در ضمن قرض شرطی ( اعم از شرط مالی یا غیر مالی ) به نفع قرض دهنده صورت بگیرد ، قرض را ، تبدیل به قرض ربوی می کند.

ادامه دارد ...